सात वर्षांचा उद्योग . . .

>> Tuesday, January 20, 2015



१९९७ मधे मी आपलं महानगर या सायंदैनिकात इंग्रजी चित्रपटांची परीक्षणं लिहायला सुरुवात केली. त्यानंतर एक दोन वर्षातच दिवाळी अंकांमधून मोठे लेख वगैरे. २००२/३ च्या सुमारास कामामुळे मला प्रेस शो अटेन्ड करता येईनात आणि महानगरमधलं लिखाण बंद करावं लागलं. त्यानंतर लगेचच मला साप्ताहिक सकाळसाठी अप्रोच केलं ते शिल्पा शिवलकरने. शिल्पा , तेव्हा साप्ताहिक सकाळच्या कार्यकारी संपादिका असलेल्या संध्या टाकसाळे आणि संपादक सदा डुम्बरे यांच्याशी भेट झाली तेव्हा ते म्हणाले , प्रेस शोचं बंधन ठेवू नका. आत्ता प्रदर्शित होणाऱ्या सिनेमाविषयी लिहीण्याची गरज नाही. सिनेमा हा धागा धरुन काहीही लिहिलत तरी चालेल.
त्यानंतर ही टीम बदलेपर्यंत मी साप्ताहिक सकाळमधे बॉलिवुड हॉलिवुड हे सदर लिहीलं. २०१० च्या सुरुवातीपर्यंत. ते बंद झालं ते टीम बदलली म्हणूनच. या लिखाणाने मला खूप समाधान दिलं, लिहीण्याला दिशा दिली, पण गंमत म्हणजे या सगळ्या कालावधीत आणि सदर आवडतय हे सकाळकडून आणि परिचितांकडून कळूनही इतर वाचक काय म्हणतोय याचा मला पत्ताच नव्हता. कारण आपला वाचक , हा प्रकाशनाशी पत्रव्यवहार करणार तर मतभेद व्यक्त करण्यासाठी. कौतुकासाठी, वा सकारात्मक सल्ल्यासाठी  कोण एवढा वेळ घालवेल !
दरम्यान माझी एका वाचकाशी भेट झाली जो एका वृत्तपत्राशी संबंधित होता. त्याचं म्हणणं होतं की हे लिखाण अधिक आणि साप्ताहिक सकाळच्या परीघाबाहेरच्या तरुण पिढीपर्यंत पोचणं आवश्यक आहे, तर तुम्ही ते ब्लॉग माध्यमातून प्रसिध्द करा. मी याला अंगभूत आळशीपणातून बराच काळ विरोध केला. अखेर या वाचकाने म्हंटलं की ठीक आहे. तुम्ही करणार नसाल तर मी तरी ब्लॉग सुरु करु का? मी म्हणालो ठीक आहे, आणि आजपासून सात वर्षांपूर्वी  जानेवारी २०, २००८ ला आपला सिनेमास्कोप हा ब्लॉग सुरू झाला. यावर माझं बरच छोट्या स्वरुपातलं लिखाण आहे. आधी काही इतर लेखकांचं देण्याचाही प्रयत्न होता , पण नंतर त्यालाच वाटलं की एकच लेखक राहू दे. माझ्यासाठी याचं महत्व इतकं की पहिल्या प्रथम मला माझा वाचक सापडला. दिसला , बोलायला लागला. एक संवाद सुरु झाला जो आजही चालू आहे. मी चर्चा फेसबुकच्या माध्यमातून पुढे नेली तरी एक संग्रह, मुद्द्यांना तोंड फोडण्याची जागा , म्हणून ब्लॉग महत्वाचा आहे.
यात त्या निनावी वाचकाने पुष्कळ काम केलं . स्वत:चं नाव न देता त्याने ही सातही वर्ष ब्लॉग चालवला, अनेकांना तो माझा ब्लॉग म्हणूनच माहीत आहे. पण मीही त्यावर जाऊन कमेन्टना उत्तर देण्यापलीकडे काही करत नाही. पहिली चारेक वर्ष , म्हणजे आय पॅडने देवनागरी कीबोर्ड काढेपर्यंत तर तो लेख ऑपरेटही करायचा.  पत्रकारितेत असणाऱ्या काहीजणांना आपला सिनेमास्कोप हा त्याने चालवलेला ब्लॉग म्हणून माहीत आहे, पण ब्लॉगवाचकांपैकी अनेकांना हे नाव नवीन आहे. मधल्या काळात त्याने स्वत:देखील काही प्रमाणात चित्रपट आणि साहित्यविषयक लिखाण केलं, जे अनेक जण आवडीने वाचतात. असं असूनही त्याने स्वत:चे लेखही या ब्लॉगवर टाकले नाहीत. या वाचकाचं नाव मी ब्लॉगवर प्रथमच जाहीरपणे देतोय आणि ते म्हणजे पंकज भोसले. त्याचं लोकसत्ता आणि लोकप्रभामधलं लिखाण अनेकाना परिचित आहे. त्याच्याशिवाय हा ब्लॉग झाला नसता. त्यामुळे ज्यांना ब्लॉग आवडतो त्यांनी माझ्यापेक्षा त्याचे आभार मानावेत.

सध्या ब्लॉगलिखाणात काहीशी दिरंगाई होतेय पण लवकरच ती मार्गावर येईलशी आशा आहे.
ब्लॉगच्या वाढदिवसानिमित्त आम्ही पोस्ट करतोय ती मौजच्या दिवाळी अंकातल्या परिसंवादासाठी मी घेतलेली दिग्दर्शक परेश मोकाशींची ही मुलाखत.







बदल हा मुळापासूनच घडायला हवा !

परेश मोकाशी, मुलाखतकार- गणेश मतकरी


मी- आपला चित्रपट हा बराचसा पलायनवादी दृष्टीकोनातून आकार घेताना दिसतो. मग चित्रपट एक कला म्हणून काही प्रमाणात समाजावर अवलंबून आहे, किंवा  चित्रपट आणि समाज हे वेळोवेळी एकमेकांपासून स्फूर्ती घेताना दिसतात असं म्हंटलं जातं, ते आपल्यासाठी कितपत खरं मानावं?

परेश -  आहे ना,आपल्या चित्रपटांकडे पाहतानाही एक निरीक्षण म्हणून हे बऱ्याच प्रमाणात योग्यच आहे. मी असं म्हणेन की आपला चित्रपट पलायनवादी आहे कारण आपला समाजही एका परीने पलायनवादीच आहे. आता समाज पलायनवादी म्हणजे काय, तर उथळ, अप्रगल्भ विचारांचा, एखादी समस्या उद्भवली असता, तिच्या मुळाशी नं जाता वरवरची मलमपट्टी करणारा. आता या प्रकारच्या समाजाची जर त्याच भूमिकेतून केलेली मागणी असेल तर त्याच प्रकारचा पुरवठा होणार हे उघड आहे.अर्थातच, चार उदाहरणं अशी असतात, की जी आदर्श म्हणून आपल्या डोळ्यासमोर असतात. पण ती म्हणजे पूर्ण समाज नाही. त्यामुळे समाजाबद्दल बोलताना आपण सरासरीचाच विचार करायला हवा. तेव्हा बहुसंख्य चित्रपट हा मसालाप्रधान, पलायनवादी, एस्केपिस्ट या प्रकारचाच असणार कारण आपल्या समाजालाच तो अभिप्रेत आहे. आपल्याला 'पथेर पंचाली', किंवा 'जलसाघर' कुठे हवाय? असं दिसतंय का, की ते बुवा पंचवीस आठवडे चाललेयत, आणि उत्पन्नाचे रेकाॅर्ड ब्रेक करतायत, असं होत नाही. तेव्हा मुद्दा हाच आहे, की चित्रपटकर्ते आपापल्या वकुबानुसार, लायकीनुसार तुम्हाला शून्य ते शंभर, या रेंजचे चित्रपट देत असतात, पण समाज ठरवतो की त्याला  कुठला चित्रपट हवा आहे. कुठला चित्रपट हिट आहे किंवा हिट करायचा.

मी- मागे जाऊन पाहायचं, तर आपल्याकडे पहिल्यांदा हे माध्यम आलं, तेव्हा समाजाची प्रतिक्रीया काय प्रकारची होती?

परेश- जर आपण भारतातल्या चित्रपटाच्या सुरुवातीच्या दिवसांकडे पाहिलं, तर वाटतं की तेव्हाचा समाज तयार होता चित्रपट स्वीकारायला. आता समाज म्हणजे सर्वसामान्य माणूस असं जर आपण म्हंटलं तर त्यांना एरवीच ज्ञान विज्ञानाच्या पातळीवर आजूबाजूला ज्या काही घडामोडी घडतायत, त्यांची खूप कमी कल्पना असते. ते खूप कमी वेळा अप टु डेट असतात. अगदी एखादी गोष्ट खूप सार्वत्रिक महत्वाची असेल, तरच सामान्य माणसाला तिची जाणीव होताना दिसते. एखाद्या विशिष्ट माध्यमात काय काम चाललय हे जोपर्यंत काहीतरी स्फोट होऊन त्यांच्यापर्यंत पोचत नाही तोपर्यंत त्यांना ते कळत नाही. चित्रपटाच्या बाबतीत तसच झालं.आधीपासून लोककला, नाटक, संगीत या सगळ्या गोष्टी समाजामधे असूनदेखील चित्रपट ही गोष्ट तांत्रिक दृष्ट्या इतकी वेगळी आहे , की त्याचा अवेअरनेस आधीपासून असण्याचं काही कारण नव्हतं. नाटक बऱ्यापैकी प्रस्थापित होतं, साहित्य , संगीत बर््यापैकी प्रस्थापित होतं, अगदी शतकानुशतकं, पण याच सगळ्या गोष्टींचा अंतर्भाव असलेलं माध्यम असूनदेखील चित्रपट स्वीकारताना प्रथम थोडा धक्का बसला. कारण तांत्रिकदृष्ट्या ते खूप वेगळं होतं. तेव्हा निर्जीव पडद्यावरची ती आगगाडी आपल्या अंगावर येऊन आपल्याला चिरडेल की काय या भीतीने लोकं उठून जायची, बैल मुसंडी मारुन आपली शिंग भोसकेल की काय अशी त्यांना भीती वाटायची ! सुरुवातीची एक दोन वर्ष हे प्रकार झाले, पण ते प्रामुख्याने त्या तंत्राला घाबरुन दिलेली प्रतिक्रिया, या स्वरुपाचे होते. चित्रपटात घटक तेच,  ओळखीचे होते. तेच नाट्य होतं, त्यांना परिचित अशा पुराणकथांवरच आपले पहिले सारे चित्रपट आधारलेले होते. तरीही एक अचंबा, आश्चर्य, अशी ही प्रतिक्रिया होती. पण हा एक तांत्रिक धक्का सोडला तर हे माध्यम स्वीकारायला समाज पुरेसा पिकलेला होता. कारण केवळ कला म्हणून, किंवा केवळ नाटक-साहित्यापासून  चित्रपटापर्यंत उडी असं या घडामोडीकडे पाहण्यापेक्षा , या दिवसात समाजात वेगवेगळ्या वैज्ञानिक गोष्टींचा अंतर्भाव होत चालला होता, ही प्रगती लोकांना सरावाची झाली होती, या मुद्द्याकडे आपल्याला यावं लागतं.

आता आगगाडीची सुरुवात १८५३ मधे झाली, म्हणजे एक अवेअरनेस तिथे निर्माण झाला. सुरुवातीला आगाडीलाही लोकं अशीच घाबरली होती. असा कोणताही मोठा बदल होताना भीड चेपण्याचा एक काळ जावा लागतो, तर तो चित्रपटांबाबत बऱ्यापैकी झालेला होता. या काळात ध्वनीमुद्रण व्हायला सुरुवात झाली होती, टेलिफोन्स कुठेकुठे होते, ट्रेन दिसत होती, ट्राम दिसत होती. समाज हा थोडा या औद्योगिक क्रांतिला सरावत चालला होता. त्यामुळे नव्याचा धक्का फार काळ टिकला नाही आणि लोककला ,रंगभूमी यांविषयीचा अवेअरनेस हे माध्यम जनतेने पटकन स्वीकारायला उपयोगी पडला. हे सगळं असंच छान, खोटं खोटं चित्रीत केलेलं असतं हे समाजाच्या लक्षात यायला काही फार वेळ गेला नाही.

मी- या काळात स्त्रीभूमिकांकडे पाहाण्याची जी दृष्टी होती , यांवरुन तत्कालिन समाजाविषयी काही निष्कर्ष निघू शकतील का?

परेश- तेव्हाच्या चित्रपटांमधे स्त्रीयांना झालेला विरोध हा एक प्रकारे प्रातिनिधिक मानता येईल कारण एकूणच समाजात , इतर क्षेत्रात, स्त्रीयांचं जे स्थान होतं ते चित्रपटांमधे रिफ्लेक्ट झालं. चित्रपटांनी खास स्त्रीयांना वेगळं काढलं असं मात्र झालेलं नाही. पहिला चित्रपटकर्ता फाळके हा स्वतःच्या बायकोला तारामतीची भूमिका करायला गळ घालत होता आणि ती स्वतः सामाजिक दडपणापोटी नकार देत होती असं या पहिल्या दिग्दर्शकाचं थोडं प्रोग्रेसिव्हच चित्र उभं करता येईल . अर्थात मघा म्हणाल्याप्रमाणे फाळकेंसारखी चार उदाहरणं नेहमीच समाजात असतात जी काळाच्या थोडीशी पुढे असतात. ही माणसं समाजाची बंधनं मानणारी नसतात. प्रथा परंपरा मानणारी नसतात. पण त्यावरुन आपण संपूर्ण समाजाबद्दल निष्कर्ष काढू शकत नाही. आणि तेव्हाचच का? आपण जर त्या काळातलं स्त्रीयांचं स्थान आणि आताचं यात तुलना केली तर फार फरक पडला नाही असं म्हणता येईल . सिनेमा हा अजूनही पुरूषप्रधान आहे आणि स्त्रीयांच्या वाट्याला दुय्यम भूमिकाच येतात. पण हे अपेक्षित आहे. आपली संस्कृती ज्या प्रकारची आहे तिच्याकडे पाहाता प्रमुख भूमिकेत पुरुषच असणार. कधीतरी याला अपवाद असणारे चित्रपट येतातही पण सरासरी पहाता आपला चित्रपट हा असाच आहे. पुरुषप्रधान, त्याच मूल्यांची जपणूक करणारा, तेच संस्कार ,त्याच मूल्यांचा खुंटा हलवून बळकट करणारा. आता असाच जर समाज आहे, मग आपण चित्रपटच एकदम खूप वेगळा असेल असं म्हणू शकत नाही. जे सर्व क्षेत्रात आहे , तेच आपल्याला इथेही दिसणार.त्यामुळे आजदेखील, स्त्रीभूमिका काय प्रकारच्या असतात, तर वरवरच्या, काॅस्मेटीक, अगदी शोभेच्या बाहुल्या आणि आयटेम गर्ल्स, हाच प्रकार. आजची नायिकाही आपल्याला 'आयटेम गर्ल'च्याच रुपात आलेली दिसते, पण याचं उत्तर केवळ चित्रपटांच्या नीतीमत्तेशी जोडलेलं नाही, तर ते सामाजिक नीतीमत्तेशी जोडलेलं आहे.

शोधायला गेलो तर या चित्रपटांमधेही काही चांगली उदाहरणं सापडतीलच. म्हणजे अगदी 'हंटरवाली' पासून 'चारुलता'पर्यंत , किंवा अगदी आता येऊ घातलेल्या 'मेरी काॅम' सारख्या चित्रपटापर्यंत नावं आहेत. क्वचित काही महत्वाच्या स्टार्सशी सुध्दा ती आपण जोडू शकतो.पण पुन्हा हे स्त्रीप्रधान चित्रपटही त्यातली ही वेगळी दृष्टी सोडल्यावर चित्रपट म्हणून कितपत गुणवान आहेत ,हे देखील पाहायला हवं.

खरं म्हणजे केवळ चित्रपटाचं स्त्रीप्रधान, स्त्रीवादी असणं याच मुद्द्यासंबंधात नाही, पण कोणत्याही सामाजिक आशय मांडणाऱ्या चित्रपटाबद्दल हा गुणवत्तेचा प्रश्नच आपल्याला पडत नाही. आपण या चित्रपटांच्या सामाजिक बाजूमधेच एवढे अडकलेले असतो की चित्रपट म्हणून गुणवत्तेचं काय, हा प्रश्नच आपल्याला पडत नाही. सामाजिक किंवा वास्तववादी किंवा गंभीर चित्रपटांना खूप कन्सेशन्स कळत नकळत दिली जातात. एकदा का चित्रपट स्त्रीप्रधान ,किंवा सोश्योपोलिटिकल आहे, असं जाहीर केलं की पुढे विषयच संपतो. आज सगळ्याच गोष्टींना, म्हणजे चित्रपटांपासून ते चित्रपट समीक्षेपर्यंत प्रत्येक गोष्टीला आपण इतकं वरवर ठेवलेलं आहे,की कशाकडेच आपण फार खोलात जाऊन पहात नाही. आता याचा अर्थ आपण तसं मुद्दाम करतो असंही नाही, कदाचित ते आपोआपच आपल्या हातून होतय अशी सवलत आपण आपल्यालाच देऊया. पण आपला चित्रपट सुधारायचा, तर कधीतरी हा प्रश्न धसाला लावावाच लागेल.

मी- प्रेक्षक हा कायमच सामान्य आणि अभिरुचीसंपन्न असा विभागला गेलाय का? तो जाणं स्वाभाविक किंवा नैसर्गिक मानता येईल का?

परेश- तसा तो विभागला गेला होता , विभागला गेला आहे आणि कायमच विभागला जाईल असं मला वाटतं. भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिनही काळात हे विधान लागू आहे. याचं कारण म्हणजे प्रत्येकाचं संगोपन, त्याला मिळालेलं वातावरण हे वेगळंच असतं. तुमचे पालक, मित्रमंडळ , भवताल या सगळ्याचा तुमची मतं विकसीत होण्यात हात असतो. आता एखाद्या चांगली अभिरुची असणार््या, शहरी, सुखवस्तू घरातल्या मुलाला ज्या प्रकारच्या सुखसुविधा, साधनसामुग्री उपलब्ध असेल त्यातून त्याची चित्रपटविषयक  मतं तयार होतील, सामाजिक जाणीवा विकसीत होतील. आता तशीच ती बीड जिल्ह्यातल्या किंवा अकोल्यातल्या छोट्याश्या खेडेगावातल्या मुलाला  होईल का? नक्कीच नाही. मग तो तद्दन कमर्शिअल, बाॅलिवुड वळणाच्या चित्रपटांकडेच वळणार. त्यामुळे हा केवळ वैयक्तिक अभिरुचीचा प्रश्न नसून, तसा आर्थिक-सामाजिक प्रश्नदेखील आहे. त्यामुळे पुरेसा अवेअरनेस, आणि एक्स्पोजर नसल्यामुळे यापुढेही, समाजाचा बराचसा, म्हणजे अगदी नव्वद टक्के भाग, हा 'सामान्य प्रेक्षक' या वर्गाअंतर्गतच राहील. केवळ पाच दहा टक्के लोकांनाच, ज्यांना त्यांच्यापाशी असलेल्या साधनसामग्रीने म्हणा आर्थिक परिस्थितीने म्हणा, कौटुंबिक पार्श्वभूमीने म्हणा,  हा अवेअरनेस निर्माण झालाय. आता त्यांची आवड, अभिरुची ही वेगळीच, अगदी 'विकसीत' नाही म्हंटलं, तरी वेगळी असणार हे निश्चित.

आता प्रत्येकाला उपलब्ध संधी, ज्याची त्याची पार्श्वभूमी आणि भवतालचं वातावरण यावरुन त्याच्या व्यक्ती म्हणून विकासाची पातळी ठरत असल्याने , ते तसं स्वाभाविकपेक्षा अधिक सहाजिक होणारं म्हणावं लागेल. पण तरीही, शेवटी तुमच्या नैसर्गिक आवडीनिवडीचा भागही त्यात येतोच. एखाद्या माणसाला चांगल्या घरात संस्कारात ,वातावरणात वाढून, चांगल्या कलास्वादाचं प्रशिक्षण मिळूनही त्याला 'अमर अकबर अँथनी' हाच सर्वोत्तम चित्रपट आहे असं वाटतं, तेव्हा आपण काय करणार ? मग ते निसर्गावरच सोडावं लागतं. तिथे मग प्रत्येकाची निरीक्षणक्षमता आणि आकलनक्षमता किती आहे , याला महत्व येतं. तुमचं जर भांडंच लहान असेल, तर ते भरुन गेल्यावर त्याहून मोठ्या भांड्याची  क्षमता असणारे सिनेमे,तुम्हाला आत्मसातच करता येणार नाहीत.

यात आणखी दुर्दैवाचा भाग असा, की आपण चित्रपटातल्या स्त्रीविषयी असलेली संवेदना, जातपात, धार्मिक सामंजस्य अशा ज्या सामाजिक प्रश्नांविषयी बोलतो, ते समाजातल्या ज्या वर्गाशी जोडलेले आहेत, नेमका त्याच वर्गातला प्रेक्षक, हा वरवरच्या, उथळ करमणुकीला प्राधान्य देतो.

मी-. पण या समस्यांपासून दूर जायचं म्हणूनच हा प्रेक्षक  पलायनवादी करमणूक स्वीकारत असेल का?

परेश- मला नाही तसं वाटत. म्हणजे केवळ आपल्या प्रश्नापासून दूर जायचं हे चित्रपट पाहाण्यामागचं एकमेव कारण नाही असू शकत.आता या समाजाला खरच माहितेय का, त्याला कुठले प्रश्न पडलेयत? मुळात आपल्या समोरच्या नेमक्या समस्या काय आहेत? उदाहरणार्थ, ' माझी नोकरी गेलीय', ही समस्या आहे. मान्य, की ही अगदी थेट आणि बटबटीत समस्या आहे. बरं आता  ती नोकरी कशामुळे गेलीय? त्याला ग्लोबलायजेशन कारणीभूत आहे का ? किंवा, भारताचंच एखाद्या दुसऱ्या देशाबरोबर झालेलं काॅन्ट्रॅक्ट कारणीभूत आहे का? या अशा गोष्टी आपल्याला माहित असतात का? आजकाल या आंतरराष्ट्रीय व्यवहाराचाही आपल्या रोजच्या जीवनावर परिणाम होऊ शकतो.आपल्याला हे माहित नसतं.आपल्याला फक्त 'या शेटने मला काढलं' एवढच दिसतं. पण तो शेट तुला काढतो ते का? त्याला काही हौस नाहीये ना? लोकांचे शिव्याशाप कोण कशाला घेईल? त्यालाही माहितेय अशा पन्नास लोकांना काढलं तर उद्या त्याचं घर फोडतील ते ! त्याला आपल्या सुरक्षिततेचा विचारही करायलाच हवा. म्हणजे कोणी हौस म्हणून कोणाला काढत नाही. पण काही गणितच अशी असतात समाजामधे- दरवेळी आंतरराष्ट्रिय असतील असं नाही, राष्ट्रिय पातळीवरही, भ्रष्टाचार आणि अनेक थातूरमातूर मुद्दे असे असतात की त्याचा परिणाम हा थेट एखाद्या शेतकऱ्याच्या आत्महत्येवरही होऊ शकतो. आणि त्या पिडीत वर्गातून येणारा प्रेक्षकच त्यांच्याकडे साहानुभूतीने पाहाणाऱ्या सामाजिक चित्रपटाना बाजूला टाकून, आजच्या भडक व्यावसायिक चित्रपटाला सहजपणे चांगलं म्हणून जातो. हे सगळं इतकं विसंगत आहे.

त्यामुळे मी म्हणतो, की केवळ आत्ता मला त्रास होतोय, काहीतरी करमणूक पाहिजे म्हणून हे अमुक प्रकारचे चित्रपट पाहिले जात नाहीत, तर मुळातच त्यांच्यापलीकडे जायला जी समजुतीची पातळी हवी तिच इथे नाही.या ज्या तेवढ्यापुरती करमणुक वगैरे संकल्पना आहेत, त्या स्पष्टीकरण असल्यासारख्या आपण इथे लावतो, हेच चुकीचं आहे.

आणि पुन्हा करमणुक म्हणजे तरी काय? तुमची करमणुक ही 'पथेर पंचाली' बघूनही होऊ शकते, जर तुमच्या अभिरुचीची पातळी तिथवर आली असेल तर. प्रत्येकासाठी करमणूक, अगदी 'टाईमपास' हा शब्द वापरायलाही हरकत नाही, तर टाईमपास हा वेगळा असू शकतो. आज मला चित्रपट पाहाताना 'धूम, शोले, अमर अकबर अँथनी' काही देणार नाहीत, पण 'पथेर पंचाली' देऊ शकतो. 'इव्हान द टेरीबल' माझी करमणूक करतो. 'चारुलता', किंवा 'जनअरण्य' माझी करमणूक करतात. म्हणजे थोडक्यात प्रत्येकाची करमणूक काय , हे जो तो माणूस ठरवतो. तुझ्यासाठी दोनशे आणि पाचशे कोटी मिळवणारा चित्रपट ही करमणूक असेल, तर माझ्यासाठी काहीतरी वेगळं. पण म्हणजेच मुळात आपण चित्रपट पाहातो, तो करमणूक म्हणूनच, सामाजिक जाणीवा विस्तारण्यासाठी नाही.


मी- पण मग असं म्हणायचं का की चित्रपट मुळात पाहिला जातो, तो करमणुक म्हणून पण त्यातून अप्रत्यक्षपणे सोशल अवेअरनेस पसरण्याची शक्यता असू शकते?

परेश- तसंच काही नाही. माझ्या मते प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष,  तो मुद्दाच गौण आहे. प्रत्येक माध्यमाची वैशिष्ट्य किंवा शक्तीस्थानं वेगळी असतात. आता या माध्यमाचं ध्येय काय असावं हे कोण ठरवणार? आपण प्रत्येक वेळी बोलतो ते आशयाविषयी. साहित्यातही तसंच. पुस्तकाचा विषय काय आहे? त्यात काही सामाजिक सुधारणांचा अंतर्भाव आहे का? रेडिओवरच्या श्रुतीकेतही तेच- काही सोश्योपोलिटिकल अँगल आहे का? तेच चित्रपटात, काही समस्याप्रधान आहे का? प्रश्न माडणार चित्रपट आहे का? समाजाला काही पुरोगामी दिशा देईल का? म्हणजे, आपण माध्यमाकडे पाहाताना फारच कन्टेन्ट ओरिएन्टेड नजरेतून पाहातोय, असं माझं एक निरीक्षण आहे. आणि तिथेच माझा थोडा मतभेद आहे. कशावरुन हे चित्रपट बनवणाऱ्यांचं हेच उद्दीष्ट आहे? या माध्यमातली चांगली कलाकृती बनवणं हा उद्देश कशावरुन नाही? माझं मत हे आहे, की त्या माध्यमातली जी काय वैशिष्ट्य , सौदर्यस्थानं, शक्तीस्थानं आहेत त्यांचा वापर करुन त्या माध्यमातली चांगली कलाकृती तयार करणं, हेच खरं उद्दीष्ट आहे. आणि या उद्दीष्टात किती कलाकृती यशस्वी होतात, यावर त्या समाजाची प्रगल्भता ठरते.

जर तुमच्या समाजात शंभरात नव्वद कलाकृती या 'इव्हान द टेरीबल' किंवा 'सोलरीस' सारख्या असतील, तर त्या समाजाच्या प्रगल्भतेेची कल्पना केलेली बरी. युटोपिअनच म्हणायला हवं त्याला.
आता कधीकधी काळाचा प्रभाव असतो, किंवा विषयाचा प्रभाव असतो, त्यातून तुम्ही कलाकृती निर्माण करता. अर्थात ते तुमचं स्वातंत्र्य आहे. पण केवळ समाजसुधारणेचं तत्व सांगणारी कलाकृती म्हणून ती चागली आहे का? केवळ स्त्रीसमस्या प्रधान आहे, या नावाखाली एखादा चित्रपट चांगला ठरेल का? किंवा कथा , कादंबरीदेखील. असे हिशेब केले की गडबड व्हायला सुरुवात होते.
आता घाशीराम कोतवाल हे चांगलं नाटक का आहे? केवळ ते नाना फडणवीसावर टिका करणारं आहे म्हणून? अर्थातच नाही. ती टीका त्या विषयाचा वरवरचा भाग आहे. पण ज्याप्रकारे एक नाटक म्हणून ते उभं राहातं, म्हणजे त्यात जसा संहितेचा भाग आला तसाच प्रयोगाचाही, त्याचा अॅनॅलिसिस कसा करायचा? तर केवळ ते पेशवाईविरोधी आहे किंवा एका भ्रष्टाचाराला वाचा फोडणारं आहे म्हणून ते चांगलं  नाही, तर ते ज्या प्रकारे सादर केलं जातं त्यात त्याच्या गुणवत्तेचा मोठा भाग आहे. आता दुसर््या बाजूला तेंडुलकरांचच सखाराम बाईंडर! त्यात कुठे कसला सामाजिक संदेश आहे? तरीही ते आपण चांगलं मानतोच ना. त्यामुळे अखेर ती कलाकृती कशी आहे याला सर्वात अधिक महत्व मिळायलाच हवं. आणि त्यासाठी शेवटी आपल्याला सामाजिक विचारांचा चष्मा बाजूला काढूनच त्यांच्याकडे पहायला हवं. आपल्याकडे समीक्षकांचीही याबातीत गफलत होते आणि पुन्हा पुन्हा आपण सामाजिक विचाराकडे येऊन थांबतो.


मी- आपला चित्रपट हा सर्व संघर्षाला 'इमोशनल मेलोड्रामा'च्या फाॅर्म्युलात आणून बसवतो, त्यामागे काय कारण असावं?

परेश- मला वाटतं आपला चित्रपट ज्या फाॅर्म्युलात बसतो, त्याला नुसता मेलोड्रामा म्हणणं अधिक योग्य वाटतं. तो केवळ इमोशनल असेलसं नाही, कसाही असू शकेल. थोडक्यात 'बटबटीत भडकनाट्य', असं आपण म्हणू शकतो. त्याचं कारण आपल्या प्रेक्षकाच्या आवडीनिवडीशी जोडलेलं आहे. आपला जो नव्वद टक्क्याचा सामान्य प्रेक्षक आहे, त्याला भडकनाट्यच आकर्षित करतात. साधं, संयत नाट्य असेल, तर आकर्षित नाही करणार. त्याशिवाय रचनेचा, आलेखाचा एक फाॅर्मॅट असतो जो समीक्षकांपर्यंत सगळ्यांच्याच डोक्यात असतो. म्हणजे टिपीकली सिनेमा कोणत्या पाॅइन्टला सुरु होतो, मग मध्य, मग प्री क्लायमॅक्स, मग क्लायमॅक्स, मग अॅन्टीक्लायमॅक्स, हे सारं आपण एका फाॅर्म्युलात बसवायचा प्रयत्न करतो की की काय असंही वाटत राहातं. पण या प्रकारच्या आलेखामागे न धावता िचत्रपट करणारेही काही खटपटी करत असतात, त्यांची पात्रं मग टिपीकल पात्रांसारखी नसतात, त्यांचा संघर्ष हा टिपीकल संघर्षासारखा नसतो, म्हणजे गरजेपुरता निश्चित असतो, पण तो मुद्दाम बटबटीत केला जात नाही, त्याला महिरपी कंस वगैरे घातले जात नाहीत, की पहा, या किती मोठ्या व्यक्ती होत्या, त्यांच्या आयुष्यात कशा समस्या आल्या आणि त्याला त्यांनी कसं तोंड दिलं. पण ते क्वचित. सामान्यतः आपल्याला अशी काहीतरी पोजच अपेक्षित असते. मग असे रचलेले सगळे टिपीकल चरित्रपटही मेलोड्रामा मधेच मानतो मी. म्हणजे केवळ अमिताभ बच्चन निरुपा राॅयच्या मांडीवर मरतोय हाच मेलोड्रामा नाहीये, तर गांधींना आपण सिनेमात ज्या प्रकारे प्राॅजेक्ट केलय, बोसांना ज्या प्रकारे करतो,  आंबेडकर असतील, फुले असतील, इतरही. 'लार्जर दॅन लाईफ' हा एक जो सेन्स असतो मेलोड्रामामधे, तो या सगळ्या सिनेमांनाच लागू होतो. आता हे चित्रपट मला कन्विन्सिंग वाटत नाहीत, पण काहीजणांच्या, खरं तर बहुसंख्यांच्या डोळ्यातून ते चित्रपट अश्रू काढतात.  निर्मिती करणारा बहुतेक वर्ग हा पोटभरु आहे, गल्लाभरु आहे, त्यामुळे त्याला गल्ल्याकडे  लक्ष द्यायलाच लागतं. त्यांचे पाच कोटी, दहा कोटी , खरंतर कधीकधी पन्नास आणि शंभर कोटीही स्टेकला असतात, मग अशा परिस्थितीत तुम्ही जे 'ट्राईड अॅन्ड टेस्टेड' आहे तिथेच जाणार. तुमचा सर्व्हायल इन्स्टिन्क्ट तिथेही लागू होणार. क्वचित एखादा माणूस असेल की जो सर्वस्व पणाला लावून एक चित्रपट तयार करेल, परिणामांची पर्वा न करता. पण ते अपवाद.

पण बर््याच वेळेला हे इन्टेन्शन ठेवूनही, म्हणजे कल्पना सिम्प्लिफाय करुन, किंवा प्रेक्षकाना आवडेल असाच चित्रपट करायचं ठरवून, आणि तशीच आखणी करुनही, तुमचा चित्रपट पडतो. आणि मग तिथे आपल्याला चित्रपटाच्या कलाकृती म्हणून असलेल्या गुणवत्तेकडे वळावं लागतं. डाकूपट इतके आले, पण 'शोले', किंवा 'मेरा गाँव मेरा देश'च तुमच्या का लक्षात राहातो? लग्नपट इतके आहेत. का नाही सगळ्यानी 'दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे' सारखं यश मिळवलं? तर त्याचं उत्तर म्हणजे या चित्रपटांमधे जुळून आलली जी एक नॅरेटीव्ह व्हॅल्यू आहे, ती इतरांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरते.


मी-  या सगळ्याबरोबर चित्रपट जे सांगतोय ते आणि तत्कालिन समाजाची ते समजून घेण्याची पातळी याचा ते ते चित्रपट खास जास्त चालण्याशी काही संबंध असावा का? खासकरुन ' दिलवाले ' सारख्या चित्रपटाबाबत असं वाटत नाही का?

परेश- तसा तो थोडा आहेच. अमुक चित्रपट अमुक साली येणं यात एक काळत्व आहेच. त्या त्या काळात ती ती गोष्ट जुळून येते आपण म्हणतो, तसय. त्यामुळेच आपण काही कलाकृतींना काळाच्या पुढच्या म्हणतो ना? आता 'जाने भी दो यारो' चित्रपटाविषयी आपल्याला वाटतं ना, की अरे, कदाचित आज आला असता तर फ्रेश सिनेमा म्हणून डोक्यावर घेतला असता. अर्थात यात स्टारकास्ट वगैरे सारख्या अनेक गोष्टी असतात. कदाचित आजच्या काळातही इरफान, नवाजुद्दीन च्या प्रकारचे वेगळे चित्रपट करणारे स्टार्स मिळाले असते तरच तो चालला असता. याचं थोडं कारण हे की आपण नकळत चित्रपटात उघड दिसणार््या गोष्टीच पहातो. ज्या प्रकारे त्यातलं सटायर गुंफलय त्याला आपण तेवढे महत्व देत नाही. आपल्या चाललेल्या काॅमेडी बघितला तरीही हेच दिसेल. आता 'गोलमाल' - इतपत गुंतागुंत आपण चालवून घेऊ शकतो. त्यापुढे जाऊन 'अंगुर' आपल्याला पचत नाही. पण हे काळाचं गणित लक्षात घेऊनही मी एकूण कलाकृती कशी बांधली गेली आहे, यालाच अधिक महत्व देईन.

 त्यात लेखनासारखे मुद्दे आहेतच, वर संगीत, हा आपल्याकडला लोकप्रिय चित्रपटांतला एक महत्वाचा मुद्दा आहे. अनेक चित्रपट हे केवळ संगीताने खेचून खेचून काठावर पास केले आहेत. किंवा काठावर पास होणार््यांना खूप जास्त यश मिळालय. तेव्हा मग या स्वतंत्र घटकांचाही विचार व्हायला हवा, जे एका परीने चित्रपटबाह्य घटक आहेत, पण ते आपल्याकडे नेहमीच असल्याने त्यांचं एकत्र गाठोडं बांधलं जातं. माझं हे नेहमीचं निरीक्षण आहे की आपल्या चित्रपटाच्या दर्जापेक्षा त्यातल्या संगीताचा दर्जा हा अधिक वरचा असतो. आणि हे विधान  मी गुरुदत्तच्या चित्रपटांनाही लागू करीन. असो.

तर हे असे वेगवेगळे घटक चित्रपटात असल्याने ते रसायन जुळून येणं हे फार महत्वाचं असतं. आणि एकदा ते जुळून आलं, तर ते पुन्हा रिपीट करणं फार कठीण असतं. कारण ते काॅन्शसली केलेलं नसतं. एखाद्या रे किंवा शांतारामलाच ते तसं करणं जमतं. ज्या संवेदनशीलतेने शातारामांनी 'कुंकू' केलाय तीच संवेदनशीलता 'माणूस' मधेही दिसते, काही प्रमाणात 'शेजारी' मधेही दिसते. पुढे वरखाली होतं, पण निदान काही चित्रपटांमधे हे सातत्य  दिसू शकतं. रेंच्या 'पथेर पंचाली' चा सूर 'अपुर संसार' मधे दिसतो, 'जन अरण्य' मधे दिसतो. सर्व दिग्दर्शकांकडे हे सातत्य दिसत नाही. त्यामुळे श्रेय द्यायचं तर मी बांधणीलाच देईन. प्रेक्षकांचा प्रतिसाद काय असेल हे कोणीच आधी सांगू शकत नाही. पण तो सकारात्मक असणं हे त्यांना बांधणी कितपत आकर्षक वाटते यावरच ठरतं.

मी- आजचा चित्रपट हा सजगपणे समाजाचं निरीक्षण का करत नसावा?

परेश- आजचा चित्रपट समाजाचं निरीक्षण करत नाही कारण मागणी तसा पुरवठा. पण निरीक्षण म्हणजे केवळ कन्टेन्ट धरायचा का? मग 'जाने भी दो यारो' मधलं निरीक्षण हे निरीक्षण नाही का? खरं तर आहे, पण जेव्हा आपण समाजाबद्दल बोलणाऱ्या चित्रपटांची उदाहरणं आपण पाहातो तेव्हा ती प्रामुख्याने वास्तववादी सामाजिक चित्रपटांची असतात. मग 'निशांत' किंवा 'मन्थन' सारखे चित्रपटच तुमच्या डोळ्यासमोर येतात. 'जाने भी दो यारो' तही समाजाचं निरीक्षण, परीक्षण आहेच पण वास्तववादी चित्रपटांच्या तुलनेत, अशा प्रकारच्या विनोदाला समीक्षकांच्या मोठ्या वर्गात स्थान नाही. एकूणच विनोद, हास्यरस आपल्याकडे सर्वात जास्त लोकप्रिय पण सर्वात कमी विश्लेषण झालेला, असा राहिला आहे.

 समाजाचं वस्तुनिष्ठ निरीक्षण करणारा चित्रपट हा क्वचित त्या त्या दिग्दर्शकाच्या दृष्टीकोनाशी जोडलेला आहे पण त्यांचं एकूण प्रमाण अतिशय कमी आहे.  १९१३ ते २०१४ या कालावधीत कमी अधिक फरकाने दरवर्षी हेच घडत आलय की त्यातल्यात्यात लोकरंजन होईल अशा कथा, असे विषय निवडूनच चित्रपट होत आले आहेत, याचं कारण मुळातच चित्रपटांसाठी लागणारी गुंतवणूक आणि ती परत मिळण्याची काळजी. त्यामुळे मग 'आपला चित्रपट लोकप्रिय व्हावा' या इच्छेने चित्रपट तयार करणं हे आपलं प्रमुख उद्दीष्ट राहिलेलं आहे. आणि म्हणूनच ,मधेच 'पथेर पंचाली' सारख्या सिनेमाला मिळालेलं यश, 'निशांत'सारख्या, 'चक्र'सारख्या, 'अर्धसत्य'सारख्या  सिनेमाला मिळालेलं यश हे आपल्याला अधिक सुखावह वाटतं. विषयही चांगला सामाजिक वळणाचा आहे, बांधलाही चांगला गेलाय आणि सामान्य प्रेक्षकालाही तो भूरळ घालतोय, म्हणज थोडक्यात सगळंच जमून आलं की असे चित्रपट तयार होतात.


मी- मग सामान्यतः चित्रपट समाजाचं यथोचित चित्र दाखवत नाही असं म्हणायचं का?

परेश-जर वास्तववादी पध्दतीने केलेलं समाजाचं चित्रण म्हणायचं असेल तर फार चित्रपटात ते दिसत नाही हे खरंच आहे, पण मी तर म्हणेन की जे पाॅप्युलर सिनेमे आहेत, त्यातच समाजाचं यथोचित चित्रण आहे. कारण आपला समाज हा असाच आहे. आपल्या आजूबाजूला दिसणार््या बलात्काराच्या घटना घ्या, भ्रष्टाचाराच्या घटना घ्या , काय आहे हे? हा अप्रगल्भपणा नाही ? हा उथळपणा नाही ? हा इनसेन्सिटीवपणा नाही ?  मग आपण तो फक्त चित्रपटांना का लागू करतोय? सिनेमा संवेदनशील नाही, पण कसा असणार संवेदनशील, जर तो तुमच्या समाजाचं थेट प्रतिबिंबच असेल?

मी- प्रतिबिंब म्हणजे थेट चित्रण या अर्थी, की  समाजाच्या मानसिकतेचं चित्रण या अर्थी?

परेश- सगळंच. आता हे उघड आहे, की कोणी बलात्काराचं समर्थन करणारा चित्रपट नाही करणार. भ्रष्टाचार कसा करावा, याची शिकवणी देणारा चित्रपट नाही करणार. शेवटी हिरो हा आदर्शच असतो आणि तो व्हिलनचं पारिपत्य करतो हा फाॅर्म्युला मान्य आहे. आता याच दृष्टीने पहायचं, तर समाजालासुध्दा जर कोणी गोष्टी सुलभपणे मांडून दिल्या तर हव्याच आहेत ना ! पण ते त्यांना स्वतःला करायचं नाहीये तर कुणातरी 'हिरो'ने ते करायला हवय. हाच प्राॅब्लेम आहे.

आपल्याकडे आज सामाजिक चळवळच अस्तित्वात नाही असं जे मोठमोठ्या समाजशास्त्रज्ञांचं निरीक्षण आहे, ते का आहे? सत्तरच्या दशकापर्यंत तुमच्याकडे वेगवेगळ्या प्रकारच्या चळवळी होत्या , आज त्यातली एकही उरलेली नाही. समस्या आहेत, समस्यांवर काम करणारी चार चांगली डोकी आहेत, त्यांनाच जर चळवळ म्हणायचं असेल तर म्हणा, पण ते केवळ तुमच्या मनाचं समाधान होईल. आता सामान्य प्रेक्षक सोड, पण ही जी काम करणारी माणसं आहेत त्यांना तरी आपला जो सामाजिक जाणीवा असणारा चित्रपट असतो, तो आवडेल हे कोणी  सांगितलय? शेवटी ते त्यांच्या कामाच्या क्षेत्रात मोठे जरुर असतात पण त्यामुळे त्यांची चित्रपटातली अभिरुचीही उच्च असेल कशावरुन? आपण आपलं गृहीत धरतो, की आपल्याला जो चित्रपट चांगला वाटतो, तोच सगळ्यांना वाटत असेल असं. पण तसं नसतं आणि देअर इज नथिंग राँग इन दॅट. तेव्हा, केवळ सोश्योपोलिटिकल विषय असलेला प्रत्येक सिनेमा हा चांगला असतोच असं नाही, तसंच, प्रत्येक सोश्योपाॅलिटीकल कार्यकर्ता हा चांगला रसिक असेल असंही नाही. त्याची आवड 'शोले' आणि 'दीवार' हीच असू शकते. आणि त्यात काय गैर आहे? सिनेमा हे काही त्याचं क्षेत्र नाही. ते क्वचित चित्रपट बघणार, त्यातून त्यांची अभिरुची अशी कितीशी डेव्हलप होणार? त्यामुळे जो न्याय आपण सर्वसामान्य प्रेक्षकाला लावू तोच सामाजिक कार्यकर्त्यांनाही लागू पडतो. त्यांची आवडही इतरांपेक्षा वेगळी असेलसं नाही. आपल्याला त्यातली माहीती असते कारण आपण त्या क्षेत्रातले असतो. आपल्याला  तरी आपल्या क्षेत्राबाहेरचं काय ज्ञान असतं? उद्या आपल्याला कोणी लेथ मशीन चालवायला सांगितलं तर येणार आहे का चालवायला?

आपल्या समाजात अप्रगल्भता असण्याचं माझ्या दृष्टीनी सर्वात मोठं लक्षण म्हणजे काही विशिष्ट गोष्टींनाच ग्लॅमर देण्याची वृत्ती. टिव्हीवर, वर्तमानपत्रात, इन्टरनेटवर पाहिलं तर चित्रपट किंवा फॅशन माॅडेलिंगसारखं काहीतरी, क्रिकेट किंवा फुटबाॅल वगैरे सारखे इतर खेळ यांनाच महत्व आहे असं दिसतं. त्यामुळे आज मेसी तुमचा तारणहार आहे, रोनाल्डो तुमचा तारणहार आहे. बांग्लादेशात जाऊन संचयनीचं काम करणारा मांणूस तुमचा कोणी नाही. त्याला तेवढं एक्स्पोजर नाही. उल्का महाजनला तेवढं एक्पोजर नाही. किशोर ढमालेला तेवढे एक्स्पोजर नाही. ते कोण आहेत हेदेखील बहुसंख्य लोकांना माहीत नाही. जोपर्यंत आपण सर्वांना एकाच पातळीवर आणण्याचा बॅलन्स साधत नाही, तोपर्यंत समाजात ती प्रगल्भता आलीय हे सिध्द होणार नाही. जेव्हा असे कार्यकर्ते, आपापल्या कामात कुशल असलेले लोहार-सुतार, आणि इतरही क्षेत्रातल्या अशाच अफाट माणसांना आपला समाज हिरो मानेल, तो सुदिन !

मी- सेन्साॅरशिपमुळे येणारी बंधनं चित्रपटांच्या विकासाआड येऊ शकतात का?

परेश- जेवढ्या अधिक प्रकारची सेन्साॅरशिप तुमत्या समाजात आहे, तेवढा तुमचा समाज अप्रगल्भ, कमी वकूब असलेला , असाच असतो आणि तिथेही सामान्य आणि अभिरुचीसंपन्न हा भेद तुम्हाला दिसतो.

पण त्यापलीकडचं बोलायचं, तर सेन्साॅरशिप असावी की  नसावी, व्यक्तीस्वातंत्र्य, अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य या गोष्टी केवळ चार लोकांत जास्त चर्चिल्या जातात. रस्त्यावर वडापाव विकणार््याला त्यामुळे फरक पडत नाही. त्याचं आयुष्य त्या गोष्टींना बांधलेलं नाहीये. त्याच्या आयुष्यात त्याला कसली अभिव्यक्ती करायचीय? त्याला ना काही एक्सप्रेस करायचंय , ना कुठला कलाविष्कार करायचाय. त्याला आज घरी जाताना दिडशे रुपये मिळवून जायचय, बस- अशा दारिद्र्यसंपन्न समाजामधे या प्रकारच्या गोष्टी असणारच. त्या असायलाच हव्यात असं नाही, पण त्या असण्यात आश्चर्य वाटण्यासारखं काही नाही. याचं एक कारण असं, की अशा प्रकारच्या समाजात, एक आर्थिक दरी असते. सुखवस्तू आणि दारिद्र्यरेषेखालचे यांच्यातला फरक मोठा असतो. आपल्यासारखी लोकं सुखवस्तू वर्गातली म्हणता येतील, ज्यांना स्वतःचे फ्लॅट्स आहेत , ज्यांना बर््यापैकी पैसे मिळतायत, जे चित्रपट वगैरे काढण्याच्या गोष्टी करु शकतात, ज्यांच्या सगळ्या गरजा, इगोज भागवले जातायत. त्यामुळे सुरक्षितता, किंवा आर्थिक प्रगती, हा आपल्याला दैनंदिन पातळीवर भेडसावणारा प्रश्न नाही. म्हणून त्यापलीकडे जाऊन चार गोष्टी आत्मसात करणं ,असे उद्योग आपल्याला सुचू शकतात. आज फेसबुक अकाउंट्स कोणाचे आहेत? ट्विटर कोण वापरतं?ज्यांच्याकडे किमान स्मार्टफोन आहे त्यांचेच ना? त्यामुळे अशा सुखवस्तू लोकाना हे रोजच्या जगण्याच्या धडपडीपलीकडले व्यक्तीस्वातंत्र्य, भ्रष्टाचार  असे मुद्दे भेडसावतात कारण रोज सव्वाशे रुपये मिळाले नाहीत तर मुलांना काय खायला घालू, असे अधिक मूलभूत मुद्दे आपल्याला भेडसावत नाहीत. आता आपल्याला व्यापक प्रश्न आहेत. जातीव्यवस्था, समाजाची वाटचाल, अमुक प्रकारचं नाटक, तमुक प्रकारचा चित्रपट वगैरे वगैरे. मग हे सेन्साॅरशिप सारखे मुद्देही आपल्या डोक्यात घोळायला लागतात. लक्षात घे, की सेन्साॅरशिप डिमान्ड करणारा वर्ग हा खालचा, दैनंदिन काळज्या करणारा वर्ग नाही, तर आपल्याच बरोबरचा फेसबुक ट्विटरवाला वर्ग आहे. खालच्या वर्गातल्याना याचं फार काहीच पडलेलं नाही. त्यांना तर हेही माहीत नाही की त्यांना खरच काय प्रकारचा चित्रपट हवाय. त्यांना 'बायसिकल थिव्ज' माहितेय का? 'सोलरीस' माहितेय का? नाही ! आणि त्यांना त्याची गरजही वाटत नाही. ते त्यांच्या सलमान, आमिर, शाहरुख वर खुष आहेत. अती विचार हा आपल्या संवेदनशील क्लासचा प्राॅब्लेम आहे. सरसकट सर्वांचा मुळी हा प्राॅब्लेमच नाही.

तरीही, एक सामाजिक प्रकृतीचा विचार केला, तर ते प्रश्नच आहेत. ते 'रोग' या कॅटेगरीतच येतात. 'बळ' या कॅटेगरीत येत नाहीत. तो समाजाचा रोगच आहे. आणि तो अप्रगल्भतेतून, असंवेदनशीलतेतून, कमी शिक्षणातून उत्पन्न होतो. सेन्साॅरशिप हा या रोगट विचारांचाच एक भाग आहे.

मी- आजच्या चित्रपटात बदलाची शक्यता कितपत वाटते?

परेश- आज आपला समाज, कधी नव्हे इतका स्टॅग्नन्ट आहे असं मला वाटतं. इन्टरनेट रेव्होल्यूशन, इन्फर्मेशन एक्स्प्लोजन वगैरे टर्मिनाॅलाॅजी स्वीकारुनही त्यांचा काही प्रत्यक्ष फायदा दिसत नाही. यात एवढ्यात बदल होईल, असंही वाटत नाही.

आणि बदल बदल म्हणजे तरी काय?  आज जे बदल होतायत असं आपल्याला वाटतय, ते तंत्रज्ञानात होतायत, पण  जे सांगायचय, ज्या प्रकारे सांगायचंय त्यात काही बदल होतोय का ? एक गोष्ट खरी, की हा बदल जेव्हा केव्हा होईल, तेव्हा केवळ चित्रपटच बदलला असं होणार नाही. किंवा इतरही माध्यमात बघितलं, तर फक्त कादंबरी बदलली, फक्त नाटक बदललं आणि बाकी सारं सुमार आहे, असं होणार नाही. बदल हा मुळापासूनच संपूर्ण सामाजिक दृष्टीकोनात घडायला हवा आणि त्याचे पडसाद एकेका क्षेत्रात, एकेका माध्यमात उमटत जायला हवेत. असं घडलं तरच तो एका सुपरफिशीअल पातळीपलीकडे जाऊन टिकेल.


( मौज दिवाळी अंकासाठी केलेल्या परिसंवादामधून )

Read more...

पीके- सफाईदार म्हणायचा इतकच !

>> Monday, December 22, 2014



स्पॉयलर वॉर्निंग- मला वाटतं आता पीकेच्या विषयात काही रहस्य उरलेलं नाही. तरीही त्याचा विषय , किंवा विषयापेक्षाही पार्श्वभूमी आपल्या चित्रपटांसाठी नवी असल्याने जर तुम्ही पाहिला नसाल तर नं वाचलेलं उत्तम. कारण इथे प्रचंड प्रमाणात स्पॉयलर आहेत.

राजकुमार हिरानी हा सध्याच्या अत्यंत सफाईदार ( चांगल्या अर्थानेच, पण ...) आणि व्यवसायिक वर्तुळातल्या चित्रपट दिग्दर्शकांपैकी एक आहे. त्याचे चित्रपट पहाताना कंटाळा येत नाही. तुम्ही कथेला बांधलेले रहाता. विपुल परकीय संदर्भ असले तरी ते हुशारीने लपवले जातात आणि सामान्यत: प्रेक्षक खूष होईल हे पाहिलं जातं. बहुतेकदा काही सामाजिक आशयही मांडला जातो. त्याच्या पहिल्या दोन चित्रपटांत सफाईबरोबर एक स्पॉन्टेनिईटी होती. काहीतरी नवंच आपण पाहातोय असा भास होता. थ्री इडिअट्समधे तो कुठेसा हरवला. चित्रपटामागची मेहनत, पटकथेतली जुळवाजुळव जाणवायला लागली. तरीही, इडिअट्समधे हे चालून गेलं. सारं ओळखीचं असलं  तरी पाहाताना त्यात उस्फूर्तपणा वाटत होता. शिवाय आधीच्या चित्रपटांइतका नसला, तरी  पटकथेचा दर्जा हा खूपच चांगला होता. सर्व व्यक्तिरेखांना पुरेसे लक्षवेधी ट्रॅक्स, फ्लॅशबॅक्सचा चांगला वापर आणि उत्तम गाणी हे तर होतच. परफॉर्मन्स हा बोनस. तोही सर्वांचा तुल्यबल. अगदी शर्मन जोशीपासून करीना कपूर पर्यंत. या तीन उत्तम चित्रपटांच्या पार्श्वभूमीवर पीके निराशा करतो, हे वेगळं सांगायला नको.
मला पीकेची थोडी आधीपासून काळजी होती. मागे एका मुलाखतीत आमिर खानला पीके व्यक्तिरेखेच्या विस्फारलेल्या डोळ्यांचं कौतुक करताना, आणि हे काहीतरी फारच वेगळं केलय या सुरात बोलताना मी एेकलं, तेव्हापासूनच. पात्राने डोळे नं मिटणं, हा व्यक्तिरेखेचा युएसपी ? सिरीअसली? हिरानीचा ट्रॅक रेकॉर्ड पाहून मी तेव्हा या गोष्टीकडे दुर्लक्ष केलं, पण आता त्याची आठवण झाली ती झालीच.
पीके चित्रपटाचा विषय काय मानायचा? ती पृथ्वीवर अडकलेल्या परग्रहवासियाची गोष्ट आहे, की धर्माला आव्हान देणाऱ्या एका रॅशनल विचारवंताची? कारण यात एक अगदी मूलभूत विसंगती आहे. ती म्हणजे हे दोन स्वतंत्र चित्रपट आहेत. पीके हा परग्रहवासीयाच्या आगमनापर्यंत गोष्टी प्रत्यक्ष दाखवतो , मात्र पुढे साय फाय अँगल खुंटीला टांगून धर्मविषयक तत्वचिंतन वापरतो. पीके ( खान) हा परग्रहावरुन आला असं मानलं तर त्याचे तपशील इतके तकलादू का?  पीके मुळात इतका आपल्यासारखा कसा ?टेलिपथीने बोलणाऱ्या लोकांची स्वरयंत्र इतकी विकसित कशी ?  त्याने पृथ्वीवर येताना बरोबर काहीच आणलं कसं नाही? यानसंपर्कासाठी असलेलं यंत्र इतकं वेडगळ पध्दतीने का लावण्यात आलं होतं? मुळात तो पृथ्वीवर येतोच कशासाठी? त्याचं येणं काही अपघाती नाही  , म्हणजे त्यामागे कारण हवं, काही योजना हवी. पृथ्वीवासियांशी संपर्कानंतर काय करावं,वा तो संपर्क नं येण्यासाठी काय योजना करावी हा विचार हवा. यातलं काही पीकेमधे विचारातच घेतलेलं दिसत नाही. हिचहायकर्स गाईडमधल्या फोर्ड प्रीफेक्टची तयारीही याहून कितीतरी अधिक होती.
सायन्स फिक्शन मधे नेहमीच एक प्रश्न विचारला जातो की आपण परग्रहवासियांचे वंशज तर नाही? तंतोतंत आपल्यासारखा दिसणारा परग्रहवासी असणारा हा चित्रपट तो विचारत नाही. बालपटांमधे हा निष्काळजीपणा एकवेळ मी चालवून घेईन, पण जो चित्रपट अर्ध्याहून अधिक वेळ तर्काच्या आधारे युक्तीवाद केल्याचा दावा करतो त्यात निश्चित नाही.
दुसरी गोष्ट म्हणजे ज्या ग्रहाची वैज्ञानिक प्रगती इतकी उत्तम , तिथून आलेला परग्रहवासी हा आपला हरवलेल्या रीमोटवर तोडगा म्हणून काय शोधेल? देव का वैज्ञानिक? खासकरुन त्याला जर भाषा अवगत असेल, तर तिचा वापर तो शास्त्रज्ञांना पटवण्यासाठी करेल, का सेल्फप्रोक्लेम्ड गुरुवर्यांशी वायफळ वाद घालण्यासाठी? खरंतर एखाद्या शास्त्रज्ञाकडून  माहिती ट्रान्स्फर करुन स्वत:च रिमोट बनवणं सोपं नाही का?
बरं, पीकेचं हे जगावेगळं असणं दाखवल्यानंतर उरलेला चित्रपटभर पीके काय करतो, तर त्या वेगळेपणाचा जराही वापर न करता धर्मसंस्थांना आव्हान देतो. या भागातला पीके, फॉर ऑल प्रॅक्टीकल पर्पजेस, सामान्य माणूस आहे, ज्याचा जगाकडे पहाण्याचा दृष्टीकोन काहीसा अजब आहे. या भागापुरतं पीकेचं व्यक्तीमत्व आणि त्याचा जग्गूशी ( शर्मा) संवाद,  के-पॅक्स या उत्तम चित्रपटावरुन प्रेरित असावा असं मानायला जागा आहे. गंमत म्हणजे चित्रपटाचं एकूण रुप पहाता, इथेही के-पॅक्सप्रमाणे नायकाचं परग्रहवासी असणं - नसणं संदिग्ध ठेवलं असतं, तर त्याच्या या रिकामपणच्या उद्योगाला अर्थ तरी आला असता, पण तसंही होत नाही.
आता हे सगळं लाक्षणिक ठरवत पीकेचं एलिअन स्टेटस केवळ कथेला निमित्त आहे, असं मानलं, तर या निमित्ताच्या आंधारे चित्रपट प्रत्यक्ष कोणता वेगळा विचार मांडतो? तर कोणताही नाही. यातला धर्मविषयक चर्चेचा भाग ओ माय गॉड मधे येऊन गेल्याचं मी एेकलय ( मी ओ माय गॉड पाहिलेला नाही) पण ते सोडा , लगे रहो मुन्नाभाई मधे सौरभ शुक्लानेच वठवलेली ज्योतिषाची भूमिका आणि तिला मुन्ना ने दिलेलं आव्हान याचीच ही स्केलने मोठी केलेली आवृत्ती नाही का? पीकेचं स्वत:चं व्यक्तीमत्व तरी नवं कुठे आहे? सर्व गोष्टींचा तर्कशुध्द विचार करु पाहाणारा आणि सतत प्रश्न विचारत रहाणारा हा थ्री इडिअट्समधला रांचोच का म्हणू नये ? आता तो ओळखू येऊ नये म्हणून त्याला भोजपुरी बोली दिली ( जी तो जग्गूचा हात पकडून कधीही बदलू शकतो पण बदलत नाही) आणि डोळे न मिचकावणं वगैरे काही मॅनॅरिझम दिले,की ही व्यक्तिरेखा लगेच वेगळी होते का? शिवाय लगे रहो मुन्नाभाईच्या पटकथेचे पडसाद या चित्रपटात सतत जाणवतात ते वेगळच. नायकाच्या आयुष्यात त्याला स्वाभाविक वाटणारी पण जगाला चमत्कारिक वाटेलशी एक गोष्ट असणं ( पीकेचं परग्रहवासी असणं आणि मुन्नाला गांधी दिसणं) , त्या निमित्ताने त्याने समाजातल्या विसंगतींना तोंड फोडणं, सत्याचा आग्रह धरणं, त्याच्या चळवळीच्या निमित्ताने सारा समाज त्यात सामील होणं, नायक आणि त्याचा विरोधी यांचा सार्वजनिक मंचावर सामना होणं, ही संपूर्ण रचना दोन्ही चित्रपटात आहे. तरीही यात मुन्नाभाई वरचढ ठरतो कारण ती पटकथा मुन्नाचं रहस्य सर्वांसमक्ष फोडून त्याला अंतिमत: केवळ वैचारिक पातळीवर जिंकण्याची संधी देते. पीके या पातळीला पोचूच शकत नाही. तो आपला विवादात पीकेलाच विजयी ठरवून सोपा मार्ग स्वीकारतो.
या चित्रपटाचा सर्वात मोठा प्रॉब्लेम हा आहे की तो अतिशय प्रेडीक्टेबल आहे. कदाचित मुळातच परग्रहवासीयाला हिंदी चित्रपटात आणणं ही एक गोष्ट सोडली तर त्यात अनपेक्षित काही नाही. तो आपली करमणूक करत नाही असं नाही. आमीर खान एका मर्यादेत चांगला अभिनेता आहे, त्यामुळे आपल्या परीने तो स्वत: आणि चित्रपटही करमणूक करतो, पण ती प्रामुख्याने गॅग्जच्या पातळीवर. चुटके आपल्या जागी ठीक असतात, हसवतातही, पण ते पूर्ण चित्रपटाच्या एकसंध परीणामाची जागा घेऊ शकत नाहीत. खासकरुन मूळ आशयाची तसा परिणाम साधणं ही गरज असताना.
मला हा चित्रपट टाईमपास या पातळीवर ठिक वाटला. त्यापलीकडे जाण्याच्या शक्यता त्यात होत्या, ज्या पूर्ण होऊ शकल्या नाहीत. मी असा विचार करुन पाहिला, की चित्रपट राजकुमार हिरानीचा असणं या अपेक्षाभंगाला कितपत जबाबदार आहे? समजा पूर्णत: बाष्कळ चित्रपट करणाऱ्या डेव्हिड धवनसारख्या एखाद्या दिग्दर्शकाने तो केला असता तर आपण आहे ते बरं मानून त्यातल्या त्रुटींकडे दुर्लक्ष करु शकलो असतो का? तसं वाटत नाही. कदाचित अपेक्षाभंगाचं प्रमाण कमी झालं असतं, पण त्रुटी या ढळढळीत दिसत असल्याने त्यांच्याकडे दुर्लक्ष झालं नसतच.
 आज पीके हा यशस्वी चित्रपट मानला जातोय. प्राप्ती आणि कौतुक या दोन्ही पातळीवर. अपयशाचे तोटे  फारच असतात, पण अशा काही चित्रपटांचं यश हेही तोट्याचाच एक भाग असतं. लगेच न जाणवणारा हा तोटा  चित्रकर्त्यांच्या एकूण मार्गाबद्दलच शंका उपस्थित करतो. हिरानीचा पुढला चित्रपट हा या मार्गावर शिक्कामोर्तब करणारा असेल. त्यापूर्वी काही सुधारणा व्हावी, ही अपेक्षा.
- ganesh matkari 

Read more...

गणेश मतकरी यांना ‘सिनेमॅटिक’साठी पुरस्कार

>> Wednesday, December 10, 2014


 मुंबई : मॅजेस्टिक पब्लिशिंग हाऊस आणि भेंडे कुटुंबीय यांच्यातर्फे देण्यात येणारा सुभाष भेंडे नवोदित लेखक पुरस्कार लेखक गणेश मतकरी यांना जाहीर झाला आहे. मतकरी यांच्या 'सिनेमॅटिक' या समीक्षाग्रंथासाठी हा पुरस्कार जाहीर झाला असून तो २६ डिसेंबर रोजी वांद्रे एमआयजी क्लबच्या सभागृहात प्रसिद्ध दिग्दर्शक अरुण खोपकर यांच्या हस्ते प्रदान केला जाईल. ११ हजार १११ रुपये आणि स्मृतिचिन्ह असे या पुरस्काराचे स्वरुप आहे. विलास खोले, नीरजा, अवधूत परळकर यांच्या परीक्षक समितीने पुरस्कारासाठी 'सिनेमॅटिक'ची एकमताने निवड केली, असे समितीचे निमंत्रक अशोक कोठावळे यांनी कळवले आहे.


पुरस्कारानिमित्ताने सिनेमॅटिकवर अवधूत परळकर यांनी महाराष्ट्र टाइम्ससाठी लिहिलेला शब्दबंध पुन्हा येथे सादर करीत आहोत.



असा सिनेमा असतो, राजा!
अवधूत परळकर 
टाइमपास इतकंच उद्दिष्ट असलेल्या प्रेक्षक-मानसिकतेतून आपल्या देशात टाइमपास व्यापारी सिनेमा जन्माला आला आहे. त्यानं आपलं सांस्कृतिक विश्व कसं नि किती व्यापून टाकलं आहे ते आपण अनुभवत आहोत. या टाइमपास सिनेसंस्कृतीला उधाण आणणारी टाइमपास सिनेसमीक्षाही जन्माला आली आहे. अशा सवंग वातावरणात या कलाप्रकाराविषयी गंभीरपणे बोलू लिहू पाहणारा; या कलाप्रकाराचं खरंखुरं व्यक्तिमत्व, आणि गाभा अभ्यासूपणे समजून घेऊ पाहणारा गणेश मतकरी हा लेखक जन्माला येणं ही नवलाची घटना आहे. 'सिनेमॅटिक' नावाचं पुस्तक लिहून या तरुण लेखकानं सिनेमा पाहायचा आपला दृष्टिकोन, सिनेकलाकृतीच्या आस्वाद प्रक्रियेविषयीची आपली भूमिका वाचकांसमोर मांडली आहे. सिनेमाचं आपलं आकलन आणि चिंतन वाचकांसमोर मांडता मांडता सिनेमाकडे कसं पाहावं याची प्रगल्भ जाणीव हे पुस्तक वाचकांत निर्माण करतं.
सिनेमाचा आशय, त्यातील भिन्न प्रवाह, आशयाची विविध रूपं, तो पडद्यावर सादर करण्याची दिग्दर्शकांची शैली यावरली उद्बोधक चर्चा सिनेमॅटिकमध्ये विखुरलेली आहे. या निमित्तानं लेखक सिनेनिमिर्तीची पार्श्वभूमी, प्रतिमा रचनेची शैली याबद्दलचं निवेदन आणि त्यावरलं लेखकाचं भाष्य असा हा लेखनप्रवास आहे. 'सिनेमॅटिक'ला बुजुर्ग सिनेसमीक्षक अरुण खोपकर यांची अप्रतिम प्रस्तावना आहे. ती गणेश मतकरींच्या सिनेमाच्या पॅशनबद्दल बोलते; त्यांच्या दृष्टिमागच्या आधुनिक वृत्तीबद्दल, त्यांच्या समीक्षेतल्या मानवतावादी मूल्यांबद्दल बोलते; आणि त्याही पलीकडे जाऊन सिनेमा कले-संदर्भात स्वतंत्र विचार मांडते.
गणेश मतकरींच्या व्यासंगाचा आणि संवेदनशील निरीक्षणाचा प्रत्यय या पुस्तकात पानोपानी येतो. रहस्यपट, युद्धपट, समांतर सिनेमा, मराठी सिनेमा इत्यादी विषयावर मतकरींनी स्वतंत्र प्रकरणं लिहून त्या संदर्भातली आपली निरीक्षणं स्वच्छपणे मांडलीत. मतकरींचं या विषयाचं चौफेर ज्ञान, वरपांगी दिसणाऱ्या घटनांच्या पलीकडे जाऊन सिनेवस्तूचा विचार करण्याची त्यांची वृत्ती हे सर्व त्यांच्या निरीक्षणातून डोकावतं. विशिष्ट सिनेमाचं आपल्याला झालेलं आकलन इतरांपेक्षा वेगळं असेल तर ते निर्भयपणे मांडतात, आपली भूमिका, किंवा विशिष्ट तांत्रिक संज्ञा नीट समजावी म्हणून चित्रपटांची उदाहरणं देतात. रहस्यपटांबद्दल लिहितांना फिल्म न्वारचा नुसता उल्लेख करून ते थांबत नाहीत. 'फिल्म न्वार' ही काय संकल्पना आहे हे दाखले देऊन समजावून सांगतात. भूतकाळातील रहस्य दडवलेला नायक, रहस्यमय तरुणी, सज्जन व्यक्तीचा पूर्ण अभाव ही न्वार सिनेमाची वैशिष्ट्यं चटकन सांगून टाकतात. तसा प्रत्येक चित्रपट रहस्यप्रधान असतो, तरीही आपण त्याला रहस्यपट म्हणत नाही हे सांगून ते रहस्यपटाची लक्षणं आपल्या विचारार्थ मांडतात. 'सिटिझन केन' चित्रपटाची एक बाजू रहस्यपटाची असली तरी त्याला रहस्यपटात का जमा करायचं नाही, हे सांगतात. हिचकॉकचा वेगळेपणा सांगून प्रेक्षकांना खिळवण्यासाठी तो आपल्या चित्रपटात कशा जागा तयार करत असे; लहान लहान प्रसंग मालिकां-मधून रहस्य वाढवत नेणं त्याला कसं आवडायचं हे उदाहरणांसहीत मांडतात. क्षणाच्या हुशारीपेक्षा सातत्यानं परिणाम वाढवणं हे मोलाचं कसं, त्यामुळे श्यामलनच्या 'सिक्स्थ सेन्स' या लोकप्रिय चित्रपटापेक्षा त्याचा 'साईर्न' हा चित्रपट अधिक दजेर्दार कसा ठरतो हे मतकरी पटवून देतात.
' एक्झॉसिर्स्ट' हा सिनेमा सामान्य भयपट म्हणून मी मोडीत काढला होता. मतकरींनी या चित्रपटावर सोळा पानी मजकूर लिहून त्याचं असाधारणपण इतक्या प्रभावीपणे निदर्शनास आणून दिलं आहे की ते वाचून या चित्रपटाविषयीचा माझा प्रतिकूल पूर्वग्रह नष्ट झाला. 'एक्झॉसिर्स्ट'च्या निमिर्तीची आणि त्यामागच्या पार्श्वभूमीची मतकरींनी सांगितलेली कथा हा या पुस्तकातला सर्वात वाचनीय भाग आहे.
युद्धपटांचा त्यांनी घेतलेल्या आढाव्याबद्दलही असंच म्हणावं लागेल. सुरवातीचे युद्धपट जनतेनं युद्धाला पाठिंबा देण्यासाठी काढले गेल्यानं त्यात कसा प्रचारकीपणा येत गेला; युद्धाला बाळबोध संघर्षाचं रूप कसं दिलं गेलं हे सांगून काळानुसार युद्धपट कसे बदलले हे मतकरी स्पष्ट करत जातात. युद्धपटाचा वापर थ्रीलर, रोमान्स, ब्लॅक कॉमेडीसाठी कसा केला जाऊ लागला हेही दाखवून देतात. जिंकलेले आणि हरलेले याच्या पलीकडे जाऊन युद्धपट माणुसकीचा संदेश देऊ लागले; युद्धाचा फोलपणा दाखवू लागले; युद्धाविषयी तिटकारा निर्माण करू लागले हे बदल लेखकानं छान टिपलेत. सुरवातीच्या काही युद्धपटातली युद्धं कशी चेहरा हरवलेली होती; पाहायला नेत्रसुखद, उत्तम कोरिओग्राफ केलेल्या यातल्या युद्ध प्रसंगामध्ये लढणाऱ्या सैनिकाला काय वाटत असेल याचा विचार त्यात नव्हता असं त्यांनी म्हटलं आहे. प्लॅटून चित्रपटाच्या दिग्दर्शकानं सैनिकांमधली सामान्य माणसं पडद्यावर उभी केली असं सांगून 'प्लॅटून' हा पहिला वास्तव युद्धपट कसा हे त्यांनी त्यातल्या इतर तपशीलांसह पटवून दिलं आहे. युद्धांचं तंत्र बदललं तरी माणसांनी माणसांना मारणं हे कधीच बदललं नाही त्यामुळे कोणत्याही संवेदनशील चित्रर्कत्यानं केलेला चित्रपट हा युद्धविरोधी चित्रपटच असणार. युद्ध म्हणजे मृत्यू हेच आज हॉलिवुडच्या युद्धपटांना सांगायचं आहे अशा शब्दात ते या प्रकरणाचा शहाणा शेवट करतात.
सिनेमाचे, त्यामागील वैचारिक भूमिकांचे त्यांनी टिपलेले बारकावे त्यांच्या अभ्यासूपणाची आणि तीक्ष्ण निरीक्षण शक्तीची साक्ष पटवणारे आहेत. आज भयपट पुन्हा स्पेशल इफेक्टस आणि रक्ताच्या थारोळ्यात हरवून गेले आहेत या त्यांच्या विधानाशी कोणीही सहमत होईल.
मतकरींची काही मतं प्रवाहाविरुद्ध वाटतील. किंबहुना तशी ती आहेतच. पण त्यात जितका ठामपणा आहे तितकीच विनम्रता आहे. मराठी सिनेमावर लिहिलेल्या प्रकरणात मतकरींनी मराठीतल्या नव्या चित्रपटाच्या लाटेचं-नव्या दिग्दर्शकांचं स्वागत केलं आहे. पण जोगवा, नटरंगसारख्या बेगडी वास्तवपटांबद्दल नाराजी व्यक्त केली आहे. वैचारिक स्टेटमेंट केल्याचा आव आणणारे पण प्रत्यक्षात तद्दन व्यावसायिक वळणाचे असे हे सिनेमे दिशाभूल करणारे आहेत असं इशारेवजा विधान त्यांनी केलं आहे. प्रेक्षकांना आपल्या भूमिकांचा आणि मतांचा फेरविचार करायला लागेल असा मजकूर या पुस्तकात अनेक जागी सापडतो. सोपं आणि स्वीकारण्याजोगं लॉजिक मांडून, त्याला चपखल उदाहरणांची जोड देऊन अपारंपरिक विचार वाचकांच्या गळी उतरवण्याची मतकरींची हातोटी दाद देण्याजोगी आहे.
प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या गोष्टींमधून अर्थापर्यंत पोहोचायचं तर डोकं खाजवणं भाग पडेल असं 'डिमेन्शन्स ऑफ डायलॉग' या श्वान्कमायरच्या अफलातून लघुपटावर लिहिताना लेखकानं म्हटलंय. - हे खरं पाहता पुस्तकात उल्लेखलेल्या अनेक कलाकृतींबाबत हे बोलावं लागेल. तुलनेसाठी, संदर्भासाठी आणि उदाहरणासाठी मतकरींनी या पुस्तकातून जो सिनेमा समोर ठेवला आहे तो सर्वसाधारण मराठी सिनेप्रेक्षकांच्या पाहण्या-बोलण्यातला सिनेमा नाही. फिल्म फेस्टिव्हलला नियमानं हजेरी लावणारे फिल्म सोसायटी चळवळीतले लोक, अभ्यासू समीक्षक, यांना परिचित असलेला हा सिनेमा आहे. या मंडळींची सिनेमाविषयीची समज वाढवण्याची ताकद या लेखनात निश्चित आहे.
तौलनिक निरीक्षणासाठी लेखकानं वारंवार उल्लेखलेली विदेशी चित्रपटांची आणि दिग्दर्शकांची उदाहरणं या वर्तुळाबाहेरील वाचकांना मात्र गोंधळून टाकायची शक्यता आहे. माध्यमाकडे गांभीर्यानं पाहू इच्छिणारा; या माध्यमाची बलस्थानं जाणून घेण्यात स्वारस्य असलेला वर्ग या वाचकातही आहे. कलानिष्ठ सिनेमातल्या विविध कलात्मक प्रयोग जाणून घ्यायला या वाचकांना या पुस्तकाची मदत होईल. मराठी प्रेक्षकांची दृश्यसाक्षरता वाढवणारे चित्रपट आता मराठीत निघू लागले आहेत. गणेश मतकरींनी परिश्रमपूर्वक लिहिलेलं 'सिनेमॅटिक' हे पुस्तक टेक्स्टबुकप्रमाणे या प्रेक्षकांच्या कलाजाणीवांच्या विकासाला उपयोगी पडू शकेल. कदाचित सिनेमॅटिक सुस्वरूप आणि सुबुद्ध सिनेमाचं नवं दालन त्यांच्या समोर खुलं करेल. 'असा सिनेमा असतो राजा' असा साक्षात्कार त्यांना होऊ शकेल.
नव्या तंत्रज्ञानानं, डिजिटल क्रांतीनं या क्षेत्रात आज नवे आयाम निर्माण केले आहेत, आणि बराच गोंधळही उडवून दिला आहे. अखेरच्या प्रकरणात भविष्यात होऊ घातलेल्या या उलथापालथीची मतकरींनी दखल घेतली आहे. या बदलांकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन स्वागतशील पण सावध आहे. तंत्रज्ञानाची ही घोडदौड आशयाला तुडवून पुढं जाणार आहे का हा प्रश्न आपल्याप्रमाणे त्यांनाही भेडसावतो आहेच.
सिनेमॅटिक, गणेश मतकरी / प्रकाशक :
 मॅजेस्टिक पब्लिशिंग हाऊस 

पृष्ठं : १७२ / किंमत : ३०० रु.


Read more...

एक्झोडस- गॉड्स अॅन्ड किंग्ज- डेमिल विरुध्द स्कॉट

>> Sunday, December 7, 2014


मी सेसिल बी डेमिल चा टेन कमान्डमेन्ट्स (१९५६) पाहिला तो खूपच उशिरा, १९९० च्या आसपास. तोही थिएटरमधे नाही, तर व्हिडीओ कसेट वर.त्याची लांबी एवढी प्रचंड (२२० मिनिटं) की तो एका कसेटवर रहातही नव्हता. मला तो असा पहावा की नाही अशी शंका तेव्हा आल्याचं आठवतं. कारण तो आधीच पाहिलेल्या माझ्या बहिणीकडून आणि इतरांकडून त्याविषयी फार उत्तम गोष्टी एेकल्या होत्या आणि तो परिणाम कुठला टिव्हीवर यायला, असं आपलं वाटलं होतं. पण कुतूहल जास्त होतं. शिवाय तेव्हा मी लिहीत नसल्याने ,फर्स्ट इम्पॅक्टचा विचारही फार गंभीरपणे केला नाही. माझ्या आठवणीप्रमाणे, कॉलेज सबमिशनचं काहितरी काम करतच एकीकडे मी तो पहायला सुरुवात केली पण थोड्याच वेळात इतका गुरफटलो, की पहिला तास उलटायच्या आत इतर सगळी कामं बाजूला पडलेली होती.

टेन कमान्डमेन्ट्समधला सर्वात प्रभावी प्रसंग हा इजिप्तचं सैन्य मागे लागलेलं असताना मोझेसने समुद्र दुभंगून आपल्या अनुयायांना पार नेण्याचा, हे निश्चित आणि आजही हा प्रसंग थरारून सोडतो. त्याआधीचा चमत्कारांचा भागही असाच गुंगवणारा, पण केवळ हे स्पेशल इफेक्ट्स, ही त्या चित्रपटाची ताकद म्हणणं अन्यायकारक होईल. त्याचा खरा इन्टरेस्टिंग भाग होता,तो त्यातली प्रचंड लांबलचक कथा आणि अनेक पात्रं, उपकथानकं धरुन तिचं तपशीलात रंगवली जाणं.

मुळात या कथेचे सरळ चार भाग आहेत.मोझेसचं इजिप्तचा राजपुत्र म्हणून असलेलं आयुष्य, जन्मरहस्याच्या उलगड्यानंतरची हद्दपारी आणि गृहस्थाश्रम, इजिप्तमधल्या गुलाम हिब्रू समाजाला सोडवण्यासाठी त्याचं परत येणं, आणि अखेर सुटकेनंतरचा कमान्डमेन्ट्स मिळेपर्यंतचा भाग. चमत्कार हे प्रामुख्याने यातल्या तिसऱ्या भागात येतात पण एकूणच निर्मितीच्या, अभिनयाच्या बाबतीत डेमिलचा चित्रपट सुरुवातीपासून अखेरपर्यंत दर्जेदार आहे. त्यातली अनेक छोटीमोठी पात्र त्यातल्या पटकथेच्या घट्ट वीणेमुळे आपल्याला कायम लक्षात रहातात.

चित्रपटाचा जेव्हा रिमेक होतो, तेव्हा त्यात नवीन काय आहे हा प्रश्न महत्वाचा ठरतो. मग ते काही असू शकतं. एखादं नवं तंत्र, तंत्रज्ञान, दिग्दर्शकाला जाणवलेली एखादी नवी बाजू, काहीही. याच विषयावरचा प्रिन्स ऑफ इजिप्ट (१९९८) आला तेव्हा त्यातल्या अॅनिमेशनचा रेखीव वापर , त्यांनी उचललेलं भव्यतेचं परिमाण आणि माध्यमाने तयार होणारी नवा बालप्रेक्षक मिळण्याची शक्यता या गोष्टी त्यात वेगळ्या होत्या. जेव्हा हाच प्रश्न आपण एक्झोडस- गॉड्स अॅन्ड किंग्ज बाबत विचारतो, तेव्हा त्याचं पूर्ण समाधानकारक उत्तर मिळत नाही. खासकरुन त्यातला रिडली स्कॉटसारख्या लक्षवेधी दिग्दर्शकाचा आणि मोझेसच्या भूमिकेत क्रिश्चन बेलसारख्या मोठ्या अभिनेत्याचा सहभाग लक्षात घेतो तेव्हा.

वेगळेपणा असणारी एक उघड गोष्ट एक्झोडस करतो, ती म्हणजे मुळातच तो पटकथा कॉम्पॅक्ट करतो. त्यातला फोकस तर नावाप्रमाणेच तो गुलामांच्या मुक्तीवर आणतोच, पण पहिल्या आवृत्तीतल्या अनेक पात्रं , उपकथानकांनाही तो कात्री लावतो, त्यामुळे कथा प्रामुख्याने द्विपात्री होते. या मार्गाने चित्रपट 'टेन कमान्डमेन्ट्स' हून वेगळा होतो आणि वेळही आटोक्यात येतो हे खरं, पण त्यामुळे चित्रपट प्रेक्षकांची व्यकितिरेखांबरोबरची भावनिक गुंतवणूक बरीचशी कमी करतो. त्यातला वाद बराचसा तात्विक पातळीवर येतो, कोरडा होतो. दुसरा महत्वाचा बदल आहे तो देवाकडे आणि त्याच्या आदेशांकडे पहाण्याच्या दृष्टीत.हा भाग मला मूळ चित्रपटाहून चांगला वाटला कारण इथे स्कॉटचं चित्रण केवळ धर्मवेडं नाही, तर आख्यायिकेतल्या विसंगती अधोरेखित करणारं , क्रौर्याला सूचकतेमागे न दडवता उघड्यावर आणणारं आहे. 'टेन कमान्डमेन्ट्स'मधला देव आपल्याला प्रत्यक्ष दर्शन देत नाही. इथे मात्र देवाला निश्चित रुप आहे. लहान मुलाचं. हे रुप देवाच्या हट्टाला, प्रसंगी दिसणाऱ्या क्रौर्याला अतिशय चपखल बसतं. त्याच्यापुढे मोझेसचं हतबल होणं आपण समजू शकतो.

देवाने इजिप्तवर संकटं आणणं आणि त्याच्या विरोधात रॅमसीस ने केलेलं क्रौर्याचं प्रदर्शन, हा या हकिगतीचाच महत्वाचा भाग, पण 'टेन कमान्डमेन्ट्स'ने तो फार त्रासदायक न करता शोभवून नेला होता. 'एक्झोडस’तसं करणं टाळतो. इथली अनेक दृश्य  बिचकवून सोडणारी आहेत. मगरींनी बोटीवर केलेला हल्ला, सडलेल्या माशांनी लाल झालेलं पाणी, रॅमसीस ( जोल एडगरटन) ने अनेक निरपराधांना फासावर लटकवणं, अशा अनेक प्रसंगांचं चित्रण हे प्रभावी आहे. अशा वेळी भारतीय कलाकृतींचा देवाकडे अन एकूणच धार्मिक गोष्टींकडे घाबरत घाबरत पहाण्याचा अप्रोच खास जाणवतो/खटकतो. आपल्या देवाने पडद्यावर असा रुद्रावतार धारण केला तर चित्रपट सेन्सॉरकडून पुढे सरकतील का, धर्माच्या नावाखाली अभिव्यक्ती दाबण्याच्या प्रयत्नातल्या विविध संघटना ते चालू देतील का आणि शेवटी आपला प्रेक्षक ते किती पाहून घेईल, असा प्रश्न पडतो.

या सगळ्या दृश्ययोजनात ,अन खासकरुन पुढच्या 'पार्टींग ऑफ द रेड सी' नावाने लोकप्रिय असणाऱ्या समुद्र दुभंगण्याच्या प्रसंगात जाणवतं, की हे प्रसंग खरोखर घडते, तर कसे घडते, याचा दिग्दर्शक विचार करतोय. पण तसं असतानाही इथे एक मोठी अडचण येतेच. त्याचा दृष्टीकोन हा रॅडिकली वेगळा नाही. मायकेल मूरकॉकच्या ’बिहोल्ड द मॅन’मधे जीझस हा सर्वसामान्य माणूस असल्याचं दाखवून लेखकाने आता या महापुरुषाची इतिहासातली जागा कोण घेणार, असा पेच तयार केला होता. तसा दैवी अंश पुसून टाकणारा एखादा घटक स्कॉट पटकथेत आणू शकत नाही. मोझेसच्या पहिल्या देवदर्शनानंतर काही काळ असा आभास तयार होतो, की स्कॉट, हा देव केवळ मोझेसच्या डोक्यात होता असं म्हणतोय की काय? मोझेसने धनगराची काठी टाकून तलवार उचलणं, किंवा देवाने ' मला सेनापती हवाय' असं म्हणणही त्या दिशेने सुसंगत होतं.तसं झालं असतं तर चित्रपट खूपच वेगळा झाला असता. पण जशी मिरॅकल्सची कक्षा वाढते, तसा देवाचा प्रत्यक्ष सहभाग अपरिहार्य ठरतो.अखेर मोझेसला समुद्र दुभंगायला हवा असेल, तर देवाचं अस्तित्व हा केवळ मानसशास्त्रीय घटक ठरु शकत नाही.

तरीही आपल्या दोन नायकांचं, मोझेस आणि रॅमसीसचं व्यक्तिचित्रण मात्र ’एक्झोडस’ खूपच प्रभावीपणे करतो.टेन कमान्डमेन्ट्समधेही ते लक्षणीय होतं यात वाद नाही, पण तिथे ते एकरंगी, प्रवृत्तीच्या दर्शनासारखं होतं. इथे या दोघांच्या व्यक्तीमत्वातली गुंतागुंत तपशीलात येते, विशेषत: मोझेसच्या. त्याला 'आपण कोण आहोत?' हा मुळातच सतावणारा प्रश्न, स्वार्थ आणि कर्तव्य यांतून तयार होणारी द्विधा मनस्थिती, प्रसंगी देवाचं पटत नसतानाही असहाय्यपणे घडेल ते पहात रहावं लागणं ,हे त्याला नेहमीच्या धीरोदात्त नायकापेक्षा वेगळा ठरवतं.

दुसरी विशेष गोष्ट आहे ती म्हणजे रिडली स्कॉटच्या चित्रपटात गेली काही वर्ष सातत्याने दिसणाऱ्या युध्दविरोधी विचारांचे पडसाद.हिंसाचाराला आपल्या चित्रपटात नित्य स्थान देतानाही रिडली स्कॉटचे हल्लीचे चित्रपट हिंसा हा उपाय नाही, या निष्कर्षावर येऊन पोचले आहेत. किंगडम ऑफ हेवन, ग्लॅडीएटर सारख्या चित्रपटात हे स्पष्ट दिसून आलय. एक्झोडसमधेही हा विचार जाणवेलशा पध्दतीने येतो.

या चित्रपटाचा अखेरचा भाग हा त्याचा कदाचित सगळ्यात मोठा दोष मानता येईल. बाकी भागात डेमिल आवृत्तीपेक्षा स्कॉट आवृत्ती कशी वेगळी आहे हे सरळ दिसतं, इथे ते दिसलं नसतं , कारण घटना कमी आणि स्पष्ट आहेत. कदाचित या कारणाने, पण स्कॉट हा भाग फार चटकन उरकतो. घटना तुकड्यातुकड्यात येतात.शेवटाचं वजन त्यांना येत नाही. कदाचित हा भाग अधिक वेळ घेत रंगवला असता तर चित्रपट अधिक एकसंध झाला असता. अर्थात याला पुरावा काही नाही, आता आपण केवळ अंदाजच करु शकतो.

जर कोणी डेमिल आणि स्कॉटच्या आवृत्त्यांची गुणात्मक तुलना विचारली, तर मात्र मी उत्तर द्यायचं टाळेन. कमान्डमेन्ट्सने आपली गुणवत्ता सिध्द केलीच आहे, पण नवं फार न देताही, एक लक्षवेधी प्रयत्न या सदरात एक्झोडस बसू शकतो. पुढल्या काळात यातला कोणता चित्रपट टिकून राहील याचा विचार केला, तर मात्र कमान्डमेन्ट्सचंच नाव एकमताने पुढे येईल असं वाटतं.
- ganesh matkari

Read more...

इन्टरस्टेलर- एक तारांकित चिंतन

>> Saturday, November 15, 2014



इफ इट कॅन बी रिटन, ऑर थॉट, इट कॅन बी फिल्म्ड.
स्टॅनली कुब्रिक

आपल्याकडला बहुसंख्य प्रेक्षक ( आणि काही प्रमाणात समीक्षक देखील)  'इमोशनल मेलोड्रामा ' या लेबलाखाली न बसणाऱ्या कोणत्याही चित्रपटाला शून्य महत्व देतो. गंमत म्हणजे, त्याचं हे तर्कशास्त्र  अनेक हास्यास्पद हिंदी मसालापटांना गरजेपेक्षा अधिक महत्व आणून देतं, आणि अनेक उत्तमोत्तम चित्रपटांकडे केवळ ते वेगळ्या वाटेवर असल्यामुळे दुर्लक्ष केलं जातं.  हे अगदी थ्रिलर्स वगैरेच्या बाबतीतही होतं पण भय, फँटसी आणि सायन्स फिक्शन, हे या दुर्दैवी समजुतीचे कायमचे बळी.सायन्स फिक्शन तर खासच. खरं तर या चित्रप्रकाराचा वेष धारण करुन  फ्रित्झ लान्गच्या मेट्रोपोलिस ( १९२७) पासून शेन कारुथच्या प्रायमर (२००४) पर्यंत  अनेक विचारप्रवर्तक चित्रपट येऊन गेले आहेत, जे आपल्या खिजगणतीत नाहीत. इन्टरस्टेलर हे त्यातलं अगदी नवं उदाहरण. पहिल्या प्रथमच आपल्याकडे चटकन उचललं गेलेलं, त्यातल्या दिग्दर्शकाभोवतीच्या वलयामुळे.

क्रिस्टोफर नोलन हा आजच्या सर्वात लोकप्रिय दिग्दर्शकांपैकी एक मानावा लागेल. आपल्याकडेही हे नाव परकं नाही. 'मेमेन्टो' (२०००) सारख्या निवेदनशैलीतच मूलभूत प्रयोग करणाऱ्या चित्रपटापासून ते नाव अचानक जगभरात गाजायला लागलं आणि मध्यंतरी येऊन गेलेल्या 'द प्रेस्टीज , इन्सेप्शन, डार्क नाईट चित्रत्रयी' सारख्या चित्रपटांनी त्याच्या कर्तुत्वाची कमान चढती असल्याचं वारंवार सिध्द केलं. 'इन्टरस्टेलर'शी जेव्हापासून नोलन जोडला गेला ( त्याआधी हा चित्रपट अशाच दुसऱ्या कर्तबगार दिग्दर्शकाकडे होता, स्टीवन स्पीलबर्गकडे) तेव्हापासूनच या चित्रपटाला प्रचंड प्रेक्षकवर्ग असणार , हे ठरुन गेलं. एकदा कुतूहल वाढल्यावर चित्रपटाविषयी वाचलं गेलं आणि त्याचा विषय कळताच दुसरा एक चित्रपट राहून राहून आठवायला लागला.

चंद्रावरल्या स्वारीच्या एक वर्ष आधी , १९६८ मधे , विज्ञानकथालेखक आर्थर सी क्लार्क आणि विविध चित्रप्रकार लीलया हाताळणारा दिग्दर्शक स्टॅनली कुब्रिक या दोघांच्या सहयोगातून बनलेल्या '२००१ ए स्पेस ओडीसी' या विज्ञानपटाला आजवरचा सर्वात महत्वाचा विज्ञानपट मानता येईल यात शंका नाही. अवकाश दृष्यांचा क्रांतिकारी वापर, त्यासाठी आवश्यक ते तंत्रज्ञान उपलब्ध असणं, वैज्ञानिक संकल्पनांचा भडीमार आणि जवळपास प्रायोगिक म्हणता येईलशी  पटकथा, यांमुळे तो अजरामर झाला. आजही या चित्रपटाचं नाव मानाने घेतलं जातं. 'इन्टरस्टेलर' वरचा '२००१' चा प्रभाव हा त्याच्या प्रसिध्दीत वापरलेल्या दृश्यांवरुनही दिसून येत होता. पण केवळ चांगला प्रभाव  चांगला चित्रपट बनवण्यासाठी पुरेसा नसतो. मला प्रश्न होता तो हा, की 'इन्टरस्टेलर' या प्रभावापलीकडे जाऊ शकेल का? किंबहूना त्याला वैचारिक शक्यता आणि दृश्यक्रांतिसंदर्भात आजच्या युगाचा '२००१:ए स्पेस आेडीसी' मानता येईल का?

थोडक्यात सांगायचं, तर तसं मानायला जागा आहेही आणि नाहीही.

'२००१' सारखाच 'इन्टरस्टेलर'चा अवाकादेखील प्रचंड आहे. तो सुरु होतो, तो एका अनिंश्चित भविष्यकाळात. पृथ्वीचा अंत समीप आलाय. मोठी शहरं, दळणवळण संपुष्टात आलय आणि मानवजात शेतकरी बनून छोट्या वस्त्यांमधे कशीबशी तग धरतेय. यातल्याच एका शेतावर कूपर (मॅथ्यू मेकनोइ) आपल्या मर्फ आणि टॉम या दोन मुलांबरोबर रहातोय. कूपर मुळचा पायलट , पण आता आपला वैभवशाली भूतकाळ विसरुन नाईलाजाने शेतकरी बनलेला. नकारात्मक होत चाललेल्या समाजासमोर त्याच्यासारख्या तंत्रविशारदाना काही किंमत उरलेली नाही. एकदा अपघातानेच त्याला  गुप्तपणे तग घरुन राहिलेल्या नासा संस्थेचा शोध लागतो. त्यातूनच संधी मिळते , ती मानवजात टिकून रहाण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या नव्या पृथ्वीसदृश ग्रहाच्या शोधात निघायची. मात्र प्रश्न हा अाहे, की नवा ग्रह सापडून त्यावर पृथ्वीवासियांना हलवण्याची सोय होईपर्यंत मानवजात शिल्लक राहिलशी काय गॅरेन्टी?

इन्टरस्टेलरला लक्षात येण्याजोगे तीन अंक आहेत. पहिला घडतो पृथ्वीवर, दुसरा अवकाशात, ग्रह शोधण्याच्या प्रयत्नात. तर तिसरा आणि अखेरचा अंक हा जवळपास मेटॅफिजिकल मानता येईलसा आहे. यात मांडलेल्या कल्पना - म्हणजे मानवाच्या आयुष्यातली  काळाची भूमिका, परग्रहवासीयांशी संपर्काच्या शक्यता, भविष्याकडे पहाण्याची दृष्टी, माणूस आणि यंत्र यांचं सहजीवन, अवकाशयुगातले नवे टप्पे, अशा अनेक. त्यातल्या बऱ्याच संकल्पना या '२००१' शी साधर्म्य साधतात असं आपल्या लक्षात येईल. तरीही, '२००१' ने आणि काही प्रमाणात कार्ल सेगनच्या कादंबरीवर आधारीत 'कॉन्टॅक्ट'ने (१९९७ , दिग्दर्शक रॉबर्ट झेमेकिस)  ज्याप्रमाणे विचाराला जागा तयार करुन प्रत्यक्ष अर्थाशी खेळणं प्रेक्षकावर सोपवलं तसं 'इन्टरस्टेलर' करत नाही, उलट तो प्रत्येक प्रश्नाला निश्चित उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करतो. काही जणांच्या मते हाच इन्टरस्टेलरमधला मोठा दोष आहे. मला तसं वाटत नाही.

नोलनच्या आधीच्या कामाकडे पाहिलं तर तो हे का करतो, हे सहज लक्षात येतं. केवळ कल्पनाशक्तीत स्थान असणाऱ्या गोष्टींना वास्तवाच्या गणितात बसवायचा प्रयत्न , हा त्याचा जुना खेळ आहे. 'प्रेस्टीज'मधली जादू आणि 'डार्क नाईट' मधली सुपरहीरो संकल्पना यांना त्याने ज्या पध्दतीने स्पष्टीकरणाच्या, वास्तववादाच्या चौकटीत बसवलं, ते पाहिलं, की याविषयी शंका उरत नाही. 'इन्टरस्टेलर' मागेही हीच कल्पना आहे, की केवळ कल्पनाविलास हे स्वरुप न ठेवता सिध्द आणि सैंध्दांतिक विज्ञानाचा वापर करुन अंतराळप्रवास आणि मानवापुढे भविष्यात तयार होणारी संभाव्य आव्हानं नव्याने मांडण्याचा प्रयत्न करायचा.

चित्रपट सुरु झाल्याझाल्याच आपल्या लक्षात येतं की तो केवळ स्पेशल इफेक्ट्सच्या जोरावर आपल्याला दिपवत नसून काहीतरी निश्चित वैज्ञानिक विचार आणण्याचा प्रयत्न करतोय.  रिलेटिविटी, वर्महोल्स, ब्लॅकहोल्स, यासारख्या हार्ड कोअर वैज्ञानिक संकल्पना चित्रपट समजवून सांगतो, त्यावर चर्चा घडवतो आणि त्यांच्या चित्रणातही शक्य तितका प्रामाणिकपणा दाखवतो. हे शक्य व्हावं म्हणून नोलनने ज्येष्ठ थिअरॉटिकल फिजिसिस्ट किप थॉर्न यांची मदतही घेतलीय. यामुळे काही वेळा पात्र एरवीच्या चित्रपटांच्या प्रमाणाला सोडून कितीतरी अधिक अवघड बोलतात, पण ते सारं तुम्हाला तसंच समजणं आवश्यक नाही. हा विचारांचा भाग तुम्हाला समोर दिसणाऱ्या दृश्यांना तर्काचा आधार आहे, हे दाखवून देतो. ही जाणीव पहाणाऱ्याच्या डोक्यात तयार होणं, हे अंतिम परीणामासाठी पुरेसं आहे. या संकल्पनांच्या आधारे काही आश्चर्यकारक दृश्यरचनाही साकारल्या जातात. उदाहरणार्थ ब्लॅक होल चं नव्या सिध्दांताच्या आधारे केलेलं चित्रण, किंवा तिसऱ्या अंकात येणारा, काळाला वेगळी मिती असल्याचं प्रत्यक्ष दाखवणारा बुकशेल्फ सिक्वेन्स. या पातळीवरचं विचारमंथन  एका  चित्रपटाच्या माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोचणं '२००१' लाही साध्य झालं होतं यात शंका नाही,  पण त्यातली प्रकरणं ही बऱ्याच अंशी सुटी अन केवळ संकल्पनेच्या पातळीवर जोडलेली होती. त्याचं कथानक पूर्णपणे खेचून नेणारा एक नायक तिथे नव्हता. याला मी गुण किंवा दोष म्हणणार नाही, पण एवढच म्हणेन की 'इन्टरस्टेलर'मधे त्याचा नायक कूपर हा एक मोठा अँकर असल्याने तो प्रेक्षकासाठी अधिक सोपा, मूलभूत पातळीवर गुंतवणारा होतो, जे '२००१' मधे बहुतांशी होऊ शकत नाही .

आता यापलीकडे जाणारी एक गोष्ट आणि ती मला वाटतं सर्वात महत्वाची. ती म्हणजे विज्ञानपटाचा बाज बाजूला ठेवूनही इन्टरस्टेलर पहाणं शक्य आहे. कोणी म्हणेल, की आतापर्यंत त्यातल्या वैज्ञानिक बाजूच्या खरेपणाबद्दल बोलणारा आणि आजवरच्या सर्वात थोर विज्ञानपटाशी त्याची तुलना करणारा मी, अचानक त्याच्या विज्ञानाला बाजूला का ठेवतोय. तर तसं नाही. विज्ञान तर आहेच. पण त्यापलीकडे जाऊन माणसाच्या दुर्दम्य आशावादाची आणि लढ्याची जी गोष्ट इथे मांडली जाते, तिला 'इन्टरस्टेलर'मधे खूपच महत्व आहे. त्यातलं साहस हे केवळ धैर्याच्या पातळीवरचं नाही. त्याला एक सतत जाणवणारी माणूसपणाची किनार आहे. यातल्या व्यक्तीरेखा परीपूर्ण नाहीत पण खऱ्या आहेत. त्यांच्या वागण्या बोलण्यात मानवी स्वभावाची सर्व वैशिष्ट्य आपल्याला दिसतात. बुध्दीनिष्ठ निग्रहापासून हळव्या मैत्रीपर्यंत आणि स्वार्थी महत्वाकांक्षेपासून संपूर्ण विरक्तीपर्यंत सर्व पैलूंचा यात स्वीकार आहे. आपण कोण आहोत याविषयीचं हे एक चिंतन म्हणता येईल.

'इन्टरस्टेलर' हा नोलनचा आजवरचा सर्वात महत्वाकांक्षी चित्रपट म्हणावा का? निश्चितच. पण त्याचबरोबर , सर्वाना तो सारख्या पातळीवर झेपणार नाही हे उघड आहे. पण चित्रपट जेव्हा परिचित प्रांत सोडून वेगळं काही करायला जातात तेव्हा ती एक शक्यता संभवतेच. मला विचाराल, तर चित्रपट कळला/ न कळला, आवडला / न आवडला यापेक्षा तुमच्यासाठी तो एक नवा अनुभव घेऊन आला की नाही याला अधिक महत्व आहे. आणि त्या कसोटीवर उतरणारं, या चित्रपटाहून अधिक उत्तम उदाहरण आपल्याला क्वचितच मिळेल.

-गणेश मतकरी
- mata madhun

Read more...

  © Blogger template Werd by Ourblogtemplates.com 2009

Back to TOP