द शेप ऑफ वाॅटर - डेल टोरोचा नवा मास्टरपीस

>> Saturday, February 17, 2018


गिआर्मो डेल टोरोची सर्वोत्कृष्ट फिल्म ‘पॅन्स लॅबिरीन्थ’, आणि ‘द शेप ऑफ वाॅटर’ यांची अनेक बाबतीत तुलना होण्यासारखी आहे. फॅन्टसी आणि वास्तव यांचं मिश्रण या दोन्ही फिल्म्समधे आहे.  तिथे स्पॅनिश सिव्हील वाॅर होतं तर या सिनेमात कोल्ड वाॅर आहे. लॅबिरीन्थ मधे युद्घाची भयानकता फॅन्टसी भागात प्रतिकात्मक पद्धतीने येते, इथे कोल्ड वाॅरमधलं अविश्वासाचं आणि द्वेषाचं वातावरण त्याच पद्धतीने येतं. ‘प्रिन्सेस’ नावाने निवेदकाने संबोधलेली पण दुबळी , एकटी पडलेली नायिका आणि तिच्या संपर्कात येणारा फॅन्टसी जगातला जीव, हेदेखील दोन्हीकडे आहे. लॅबिरीन्थमधली ऑफेलिआ दुबळी आहे कारण ती लहान आहे, आणि तिची आई आर्मीत अधिकारी असलेल्या तिच्या दुसऱ्या नवऱ्याच्या पूर्ण आहारी गेलेली आहे. शेप ऑफ वाॅटरमधली इलायजा बोलू शकत नाही. जगापासून ती तुटल्यासारखी आहे. नायिकेला मदत करणारी पात्र आणि अत्यंत डार्क खलनायक हा देखील दोन्हीकडे आहे. या दोन्ही खलनायकांचा विशेष हा की ते स्वत:च्या शौर्याबद्दल , राष्ट्रप्रेमाबद्दल अभिमान बाळगतात , पण माणूसकीसारख्या साध्या गोष्टीची ते पर्वा करत नाहीत. पॅन्स लॅबिरीन्थचा शेवट आणि शेप ऑफ वाॅटरचा शेवटही सहजच तुलना करण्यासारखा आहे. का, तर प्रामुख्याने तो इन्टरप्रिटेशन प्रेक्षकावर सोडतो. तो सुखांत म्हणावा का नाही हे आपल्या दृष्टीवर अवलंबून आहे.
तरीही या दोन चित्रपटांमधला एक मोठा फरक आहे तो वास्तव आणि फॅन्टसीची सरमिसळ करण्याच्या पद्धतीत. लॅबिरीन्थमधे फौनची भेट, त्याने सोपवलेल्या कामगिऱ्या हा पूर्ण भाग केवळ ऑफेलिआच्या डोक्यातला म्हणून वेगळा करता येतो. इथे तसं होत नाही. फॅन्टसीला सिम्बाॅलिक महत्व असलं, तरीही यातला ‘ॲसेट’  हा पाण्याखाली राहू शकणारा ह्यूमनाॅईड, हा केवळ नायिकेच्या नजरेतला नाही, तो सर्वांसाठी तितकाच खरा आहे.
चित्रपट घडतो तो १९६२ मधे, कोल्ड वाॅरच्या काळात. बाल्टीमोरमधल्या एका रहस्यमय सरकारी प्रयोगशाळेत मुकी नायिका इलायजा ( सॅली हाॅकीन्स ) साफसफाईचं काम करते. एका सिनेमा थिएटरच्या वरच्या मजल्यावर तिचं लहानसं घर आहे.  तिचा शेजारी , गाईल्स ( रिचर्ड जेन्कीन्स ) हा गे चित्रकार आणि बरोबर काम करणारी झेल्डा ( ऑक्टाविआ स्पेन्सर ) ही कृष्णवर्णीय बाई एवढेच तिचे मित्र. प्रयोगशाळेत ॲसेट ( डग जोन्स) आणला जातो तेव्हा इलायजा त्याच्याकडे स्वाभाविकपणेच ओढली जाते. त्याचं इतरांपेक्षा वेगळं असणं, बोलता न येणं हे तिला जवळचं वाटतं आणि त्याच्याशी ती स्वत:ची तुलना करायला लागते. त्याला क्रूरपणे वागवणारा कर्नल स्ट्रिकलन्ड ( मायकल शॅनन) जेव्हा ॲसेटच्या जीवावर उठतो, तेव्हा त्याला कसं वाचवायचं असा प्रश्न तिच्यापुढे उभा रहातो. यातली तिन्ही सकारात्मक पात्र ही समाजाला तिरस्करणीय आहेत. अपंग, कृष्णवर्णीय आणि होमोसेक्शुअल. याउलट यातला खलनायक हा तथाकथित राष्ट्रप्रेमी, कर्तबगार, समाजात सन्मान्य ठरलेला आहे. चित्रपटाची सबटेक्स्ट आहे ती हीच.
शेप ऑफ वाॅटरची थीम काय असा विचार केला , तर डिस्क्रिमिनेशन ही म्हणता येईल. वरवर नाॅर्मल दिसणाऱ्या समाजात किती वेगवेगळ्या पद्धतींनी माणसांना हीन लेखून बाजूला काढलं जातं याचं हे धक्कादायक चित्रण आहे. वर्ग, वर्ण , सेक्शुअल प्रेफरन्स , शैक्षणिक पात्रता, राजकीय भूमिका, अपंगत्व , रुप, अशा अनेक बाबतीतल्या डिस्क्रिमिनेशनची यात उदाहरणं आहेत. अगदी पुरुषांकडून स्त्रीयांना देण्यात येणारी कनिष्ठ वागणूकदेखील त्यात येते. यातला कर्नल हा उच्चशिक्षीत आणि उच्चपदस्थ आहे. पण तो आपल्या पत्नीला जी वागणूक देतो ती, आणि कृष्णवर्णीय, खालच्या सांपत्तिक आणि सामाजिक स्तरातून आलेल्या झेल्डाचा पती तिला जी वागणूक देतो ती, यांच्यात तुलना सहज शक्य आहे. हे सारं दाखवताना चित्रपट कुठेही प्रिची होत नाही, पण ते डेल टोरो सारख्या दिग्दर्शकाकडून अपेक्षितच आहे.
सॅली हाॅकीन्सची ही मेजर लक्षात रहाणारी भूमिका आहे जी तिला स्टार पदाला नक्कीच नेऊन बसवेल. ॲसेटचं काम करणारा डग जोन्स हा या प्रकारच्या अदृश्य भूमिका अनेकदा करतो. हेलबाॅय मालिकेतला एब सेपिअन, पॅन्स लॅबिरीन्थ मधला फौन आणि पेल मॅन , यासारख्या भूमिका जोन्जने केल्यायत. पण तो प्रत्यक्षात पडद्यावर दिसत नसल्याने आपल्याला ते लक्षात येत नाही. इथली भूमिका त्याच पठडीतली . जेन्कीन्स , स्पेन्सर हे तर सराईतच परफाॅर्मर्स आहेत. ग्रे शेड्सच्या भूमिकात मायकल शॅनन नेहमीच दिसतो पण ही भूमिका खूपच गडद आहे. ती लॅबिरीन्थमधल्या क्रूर कॅप्टन विडालची वेळोवेळी आठवण करुन देते.
मुळात शेप ऑफ वाॅटरच्या कथेचा एकूण आकार हा प्रेमकथेचा आहे, आणि चित्रपट तो शेवटपर्यंत तसाच ठेवतो. सबटेक्स्टचा सततचा वापर असतानाही, तो कुठेही कथेकडे वा पात्रांकडे दुर्लक्ष करतोय असं दिसत नाही. पूर्णपणे संगणकाच्या आहारी न जाता पण त्याचा योग्य तो वापर करुन स्पेक्टॅक्युलर चित्रपट बनवणाऱ्यांमधला डेल टोरो हा महत्वाचा दिग्दर्शक आहे आणि त्याचं हे दृश्यभागावरचं नियंत्रण इथेही दिसून येतं. पिरीअडचा वापर, किंवा बेसिक सीजी इफेक्ट्स आता किती सफाईदारपणे दाखवता येऊ शकतात हे आपल्याला माहीतच आहे. पण केवळ तंत्रज्ञान उपलब्ध असणं वेगळं आणि दिग्दर्शकाने ते अनपेक्षित पद्धतीने वापरुन दाखवणं वेगळं.
शेप ऑफ वाॅटरमधे खास लक्षात रहाण्यासारखा प्रसंग आहे तो इलायजाच्या बाथरुममधला प्रेमप्रसंग, ज्याबद्दल मी काही सांगण्यापेक्षा प्रत्येकाने तो पहावा हेच बरं. दुर्दैवाने, आपल्या सेन्साॅर बोर्डाने त्यातल्या काही शाॅट्सना कात्री लावली आहे. इतरही ठिकाणी ती लागलेली आहेच. पण त्यासाठी सिनेमा थेट छोट्या पडद्यावर पाहू नका. मी सुचवेन की आधी चित्रपट थिएटरमधे पहा आणि मग डाऊनलोड करुन पहा. एकदा थिएटरला पाहिला असल्याने, मग गिल्टी वाटायचं काही कारण नाही. नको तिथे कात्र्या लावूनही आपल्या मठ्ठ सेन्साॅर बोर्डाने या भव्य आणि फॅन्टसीत रुजलेल्या प्रेमकथेच्या माध्यमातून सामाजिक आशय मांडणाऱ्या चित्रपटाला A सर्टिफिकेट देण्याचं आद्य कर्तव्य पार पाडलच आहे. पण मी म्हणेन की आपल्या मुलांच्या बुद्धीमत्तेवर विश्वास असलेल्या प्रत्येकाने एकदा स्वत: पाहून मग हा चित्रपट त्यांना जरुर दाखवावा. संस्कार हे केवळ पाठ्यपुस्तकांमधून आणि धर्मग्रंथांमधून होत नाहीत. चित्रपटांमधूनही होतात.
- ganesh matkari

Read more...

बदलत्या वर्तमानाचं भान असलेला दिग्दर्शक - गिरीश कासरवल्ली

>> Thursday, January 25, 2018



पुण्याच्या फिल्म इन्स्टिट्यूट मधून बाहेर पडल्यावर केलेल्या , ‘घटश्राद्ध’ या आपल्या पहिल्याचित्रपटापासूनच, दिग्दर्शक गिरीश कासरवल्ली हे नाव भारतीय चित्रपटांसाठी लक्षवेधी ठरलेलं आहे. तेव्हापासून, ते त्यांनी २०१२ साली केलेल्या कूर्मावतार या चित्रपटापर्यंत त्यांचा प्रत्यकेच चित्रपट हाकाही नवं करु, बोलू पहाणारा आणि दर्जात्मक पातळीवर गौरवला गेलेला आहे. राष्ट्रीय पुरस्कारांमधेमराठी  चित्रपटांना आजवर पाच सुवर्ण कमळं मिळाली आहेत याचं आपल्याला कौतुक वाटतं, पणएकट्या कासरवल्लींच्याच घटश्राद्ध (१९७७) , तबरन कथे (१९८७) , ताई साहेबा ( १९९७)  आणि द्वीप(२००२) , या चार चित्रपटांना सुवर्ण कमळं आहेत. बाकी सन्मान, पुरस्कार तर विचारुच नका !

कासरवल्लींच्या एकूण कामाकडे पाहिलं, तर काही गोष्टी सहज लक्षात येतात. त्यातली पहिली, आणिकदाचित सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे केवळ प्रेक्षकांचा विचार करुन या दिग्दर्शकाने कधीही काहीहीकेलं नाही. सिनेमा चालावा आणि आपल्याला त्यातून काही आर्थिक लाभ व्हावा , असा विचार त्यांच्याकामात कुठेही दिसत नाही. आशयाच्या, अर्थाच्या पातळीवर आपल्याला नवी काय मांडणी करतायेईल, आजवर चित्रपटात सांगता न आलेलं काही आपण सांगू शकतो का, आणि ते सांगण्याचा सर्वातयोग्य मार्ग कोणता, याला कासरवल्ली प्राधान्य देतात. पण याचा अर्थ असा नाही, की नवं काहीसांगताना, या दिग्दर्शकाचा सिनेमा कठीण होतो, दुर्बोध होतो. उलट मी तर म्हणेन की कोणत्याहीसर्वसाधारण प्रेक्षकाला या चित्रपटांशी समरस होणं अगदी सोपं आहे.

बरेच दिग्दर्शक स्वतःची एक शैली ठरवतात, टाईप ठरवतात, चित्रप्रकार ठरवतात, आणि पुढे त्याचप्रकारचं काम करत रहातात. त्यामुळे त्यांची एक ओळख ठरुन जाते, आणि त्या त्या प्रकारच्यासिनेमाशी त्यांचं नाव जोडलं जातं. कासरवल्लींनी असा एका विशिष्ट प्रकाराला बांधून घेण्याचा प्रयत्नकेला नाही. ढोबळमानाने पाहिलं तर व्यक्ती आणि समूह, समाज यांच्यामधलं नातं आणि त्या नात्यातहोणारे संभाव्य बदल असा एक व्यापक विषय त्यांच्या संपूर्ण कामातून पुढे येतो, पण वरवर पहाता याचित्रपटांमधे सरसकट साम्य दिसून येत नाही.  कथेची जातकुळी, त्यातून व्यक्त होणाऱ्या कल्पना/आशयसूत्र, निवेदनशैली किंवा चित्रप्रकार, तसच आशयानुरुप बदलणारी पार्श्वभूमी पहाता त्यांचा  प्रत्येक चित्रपट हा दुसऱ्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा असल्याचं जाणवतं.

एखाददुसरा अपवाद वगळता कासरवल्लींचं संपूर्ण काम, हे साहित्यकृतींच्या आधाराने केलेलं, रुपांतरीत आहे, मात्र हे रुपांतर जसच्या तसं अजिबातच नाही. मूळ कृतीतले काही घटक, मांडणी, काही कल्पना यांचा वापर ते करतात, पण या घटकांपलीकडे जात नव्या दृष्टीने त्या गोष्टीकडे पहाणंही त्यांच्या चित्रपटांची गरज आहे. कासरवल्ली एखाद्या संकल्पनेचा विचार करत असतील, आणिएखाद्या साहित्यकृतीत या विचाराशी सुसंगत असे घटक सापडले, ती कृती आपल्या डोक्यातल्याविचारांना पडद्यावर आणतानाचं एक साधन म्हणून आपण वापरु शकू असं वाटलं, तरच त्या कथा/कादंबरीचा विचार  रुपांतरासाठी केला जातो. नाही म्हणायला घटश्राद्धसारखं उदाहरण घेता येईल, जेबरचसं जसंच्या तसं यु आर अनंतमूर्तींच्या कथेवर आधारीत आहे, पण राम शा यांच्या कादंबरीवरआधारलेला ताई साहेबा, वैदेहीच्या लघुकथेवर आधारलेला गुलाबी टाॅकीज यासारखी, कथेत आणिमांडणीत अगदी मुलभूत बदल घडवणारी रुपांतरच त्यांच्या कामात अधिक प्रमाणात दिसतात. हादृष्टीतला बदल अतिशय आवश्यक आहे आणि तो मनासारखा झाला नाही, तर चित्रपट हवा तसा बनूचशकणार नाही. या एका कारणामुळेही कासरवल्लींना दुसऱ्या पटकथाकारावर अवलंबून रहाणं अवघडजातं, आणि ते आपल्या पटकथा स्वत:च लिहीतात.

कासरवल्लींच्या कारकिर्दीत, त्यांच्या स्त्रीकेंद्री चित्रपटांचं स्थान महत्वाचं आहे. मुळात घटश्राद्ध हादेखील एका परीने स्त्री केंद्रीच चित्रपट आहे, पण १९९६च्या क्रौर्यपासून ते २००८ च्या गुलाबी टाॅकीजपर्यंत आलेल्या सहा चित्रपटांमधूनही फार वैशिष्टपूर्ण स्त्री व्यक्तिरेखा आपल्याला पहायला मिळतात. स्त्री विरुद्ध व्यवस्था हे यातल्या अनेक चित्रपटांचं सूत्र आहे. कधी ही रुढींनी बांधलेली धर्मव्यवस्थाआहे, कधी समाजाच्या अलिखित नियमांनी ती तयार झाली आहे, तर कधी तिला सरकारी आशिर्वादआहे. प्रत्येक वेळी यातल्या व्यक्तिरेखा व्यवस्थेला यशस्वीपणे तोंड देतातच असं नाही, पण त्यांचासंघर्ष प्रेक्षकाला बरच काही सांगून जातो.

राजकीय भाष्य हा गिरीश कासरवल्लींच्या चित्रपटांचा महत्वाचा भाग. आता राजकीय भाष्य म्हणजेनुसती चित्रपटात राजकारणातल्या व्यक्तीरेखा घुसवणं, किंवा राजकीय सबप्लाॅट आणणं वगैरे नाही. इथला राजकीय विचार हा अधिक मुलभूत स्वरुपाचा , देशाच्या राजकीय धोरणाचा विचार करणाराआहे. विकासाची धोरणं, समाजरचना, जातीयवाद, सरकारी यंत्रणांच्या नावाखाली अस्तित्वात येणारीदुष्टचक्र याबद्दलचा असतो. स्वातंत्र्य म्हणजे काय, सत्ताधाऱ्यांची यात काय भूमिका आहे, यावरकासरवल्लींचा सिनेमा बोलू पहातो. सुखांत चित्रपटांमधून सोपी उत्तरं शोधत प्रश्न सोडवण्याचा आवआणण्यात त्यांना रस नाही, तर प्रश्न उपस्थित करणं हीच या चित्रपटांची गरज आहे. तबरन कथे, द्वीप, कूर्मावतार, अशा अनेक चित्रपटांकडे आपण या दृष्टीने पाहू शकतो.


गिरीश कासरवल्लींच्या चित्रपटावर बऱ्याच अंशी वास्तववादाचा पगडा आहे. पण हा वास्तववादपाश्चात्य चित्रपटांच्या वळणाचा नसून सत्यजित राय किंवा ऋत्विक घटक यांनी भारतात वास्तववादाचंजे रुप रुजवलं, त्याच्याशी सुसंगत आहे. त्यांच्या फिल्म्सची पार्श्वभूमी खरी असते. ती केवळ एककल्पित कथा नसून तिला विशिष्ट काळ आणि तत्कालिन समाज याची पक्की बैठक असते. चित्रपटांची रचना तर्काला धरुन असते, वर त्यात केवळ रंजनाचा हेतू नसून काही एक सामाजिक, राजकीय अंगाचा विचार त्याच्या केंद्रस्थानी असतो. अर्थात, मी सपुरुवातीला म्हंटल्याप्रमाणे केवळएका साच्याला धरुन रहायचं नाही, अशी दिग्दर्शकाची पद्धतच,आहे. त्यामुळे सिम्बाॅलिझमचा भरपूरवापर असलेला मने ( हिंदीत ‘एक घर’) , किंवा नाॅनलिनीअर कथनपद्धती वापरत प्रेक्षकाला कोड्यातपाडणारा ‘ रायडिंग द स्टॅलिअन ऑफ ड्रीम्स ‘, असे काही पूर्ण वेगळे प्रयत्नही त्यांच्या कामात वेळोवेळीयेऊन गेलेले आहेत.

वर्तमानाचं भान सतत आपल्या कामामधून जाणवून देणाऱ्या आणि आशय तसच तंत्र यावर घट्ट पकडअसलेल्या या सर्जनशील दिग्दर्शकाने भारतीय चित्रपटावर आपला ठसा उमटवलेला आहे. दुर्दैवाने, त्याचं काम जरी  सातत्याने गौरवलं गेलं असलं, तरी सर्वसामान्य प्रेक्षकांपर्यंत त्याचा चित्रपट म्हणावातितका पोचलेला नाही. जगभरातल्या सर्वाधिक चित्रपटनिर्मिती होणाऱ्या देशांमधे आपला क्रमांक वरचाअसला, तरी आपला प्रेक्षक, मग तो मराठी असो, हिंदी वा कन्नड , आजही केवळ रंजनवादीचित्रपटांनाच प्राधान्य देतो. त्यामुळे प्रेक्षकांपुरतं हिंदीत बाॅलिवुड आणि इतर भाषांमधे जे बाॅलिवुसदृशकाम केलं जातं, तोच सिनेमा अधिक प्रमाणात पाहिला जातो. केवळ गिरीश कासरवल्लींचाच नाही, तरआपल्या प्रादेशिक चित्रपटांमधला काही अर्थपूर्ण कामगिरी करु पहाणारा समांतर वळणाचा एकूणसिनेमाच, या मनोरंजनाच्या लाटेपुढे आज हतबल झालेला आहे. असं असतानाही, ज्यांचं काम याक्षणिक मनोरंजन देणाऱ्या फिल्मच्या माऱ्यासमोर काळाच्या ओघात टिकून राहील अशातला एकदिग्दर्शक म्हणून आपण कासरवल्लींकडे निश्चित पाहू शकतो.

पुण्यात होणाऱ्या आशियाई चित्रपट महोत्सवाचा ‘झेनिथ एशिआ’ हा पुरस्कार संपूर्ण आशियातआपल्या कर्तुत्वाने ओळखल्या जाणाऱ्या भारतीय चित्रकर्त्याला दिला जातो. यंदा हा मान गिरीशकासरवल्लींना मिळाला आहे. त्यांचं या निमित्ताने अभिनंदन करतानाच, मी भारतीय प्रेक्षक लवकरचथोडा सुजाण होईल, आणि त्यांच्या सारख्यांचं दर्जेदार काम अधिक प्रमाणात आपल्यापर्यंत पोचेल,  अशीही आशा व्यक्त करतो.

गणेश मतकरी


Read more...

पॅन्स लॅबिरीन्थ - युद्धवास्तवाचा चक्रव्यूह

>> Thursday, November 30, 2017



चित्रपटात मुलं असली, म्हणजे तो मुलांचा सिनेमा होतो का? उघडच नाही. व्हिटोरिओ डे सिकाच्या बायसिकल थिव्ज पासून ते नागराज मंजुळेच्या फॅन्ड्रीपर्यंत अशी अनेक उदाहरणं देता येतील की ज्यात मुलांच्या महत्वपूर्ण भूमिका आहेत, पणत्यातला आशय हा प्रामुख्याने मोठ्यांनी पहावा म्हणून, त्यांच्यापर्यंत पोचावा म्हणून लिहिला गेलेला आहे. मग याचा अर्थ असा घ्यायचा का की मोठ्यांचा सिनेमा आणि मुलांचा सिनेमा, म्युचुअली एक्सक्लुजिव प्रकार आहेत? मुलं आणि मोठे यांनाएकत्रितपणे सखोल, आणि तरीही रंजक काही दाखवेल, असे सिनेमे बनणारच नाहीत? तर तसंही म्हणता येणार नाही. तसे सिनेमे आहेत, पण ते मुलांना दाखवायचे तर मोठ्यांनी थोडं उदार धोरण ठेवणं आवश्यक आहे.
मुलांसाठी कोणतीही गोष्ट म्हंटली, की आपण सावरुन बसतो. मग त्यात अमुकच असायला हवे, तमुक चालणार नाही, त्यात करमणूक हवी, शक्यतर गंभीर काही नकोच, पण असेलच, तर ढोबळ संदेश हवा, अशी आपल्या मोठ्यांची बाळबोध मतंआहेत. प्रत्यक्षात, मुलांना चालणार नाही असं काही नसतं. आता इंटरनेट युगात तर ती खरोखरच मोठ्यांच्या नाकावर टिच्चून मनाला येईल ते बघत असतात, पण त्याआधीही, साहित्य, रोजची वर्तमानपत्र किंवा टिव्हीवरच्या बातम्या, ती सरसकटपहात असलेले हिंदी सिनेमा, यातून त्यांचं कितीतरी ‘प्रौढ’ शिक्षण झालेलं असतच. अगदी साध्या परीकथा म्हंटल्या, तरी अलिबाबाने बुधल्यात गरम तेल ओतून चाळीस चोरांना मारणं, हेन्सेल आणि ग्रेटेलनी त्यांना मारु पहाणाऱ्या चेटकीला खलासकरणं, रेड रायडिंग हूडच्या लांडगा मागे लागणं, आणि स्नो व्हाईटला राजपुत्राने चुंबन घेऊन जागं करणं, यासारख्या कथांमधे पुरेसा ‘मच्युअर कन्टेन्ट’ नाही का? त्यामुळे मला वाटतं सर्वांना सर्व पाहू द्यावं. विशेषत: ते तुम्हाला व्यक्तीश: चांगलं वाटतअसेल, तर नक्कीच. या प्रकारचा, मुलांनी पहावा का पाहू नये या प्रकारचा वाद संभवणारा एक चित्रपट माझ्या सर्वोत्कृष्ट जागतिक चित्रपटांच्या शाॅर्ट लिस्ट मधे अनेक वर्ष आहे. पुरेशा वाॅर्निंगसह मी तो वेळोवेळी मुलांना दाखवलेलाही आहे.त्याचाही आशय हा प्रामुख्याने मोठ्या प्रेक्षकाला अधिक प्रमाणात पोचेल असा असला, तरी त्याच्या गोष्टीतली काव्यमयता, फॅन्टसीचा वापर, आणि लहान, दहा बारा वर्षांची त्याची साहसी नायिका आॅफेलिआ, या गोष्टी त्याला मुलांपासून दूरठेवणं अवघड करतात. गिआर्मो डेल टोरो या दिग्दर्शकाचा हा स्पॅनिश चित्रपट, पॅन्’स लॅबिरीन्थ (२००६).
गिआर्मो डेल टोरो या दिग्दर्शकाचा, मी फार जुना फॅन आहे. करमणूक मूल्य आणि भव्यता, हे त्याच्या चित्रपटांचे ठरलेले विशेष असतात. फॅन्टसी हा त्याचा आवडता चित्रप्रकार. त्याचे स्पेनमधे केलेले क्रोनोस, द डेव्हिल्स बॅकबोन , आणि पॅन्’सलॅबिरीन्थ, हे अमेरिकेत केलेल्या हेलबाॅय ( भाग१/२), ब्लेड २, पॅसिफिक रिम वगैरेहून अधिक अर्थपूर्ण आहेत, पण त्याचा संबंध दिग्दर्शकाच्या गुणवत्तेपेक्षा त्या त्या व्यवसायाच्या आर्थिक आडाख्यांशी आहे. आपल्याकडे एक समज आहे कीआशयघन काही द्यायचं तर ते वास्तववादी चित्रपटांनीच. फॅन्टसीत कसला आला आशय? डेल टोरो हे खोटं ठरवत असला, तरी आपल्याकडे अजूनही तो महत्वाचा दिग्दर्शक मानला जात नाही. पॅन्’स लॅबिरीन्थ गोव्याच्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपटमहोत्सवात दाखवला गेला, तेव्हादेखील आपल्या बऱ्याच चित्रपट अभ्यासकांनी त्याच्याकडे दुर्लक्ष करुन तुलनेने अतिशय सर्वसामान्य चित्रपटांचं भरभरुन कौतुक केलेलं मी पाहिलं आहे. हा एक दृष्टीकोन आहे, तो बदलणं सहजासहजी शक्य होणारनाही. पण आपण शक्यतर अशा थम्ब रुल्सकडे दुर्लक्ष करण्याचा प्रयत्न करावा. कोणताही चित्रपट आपल्याला काय देतो हे त्या चित्रपटाकडे देण्यासारखं किती आहे यावर अवलंबून असतच, पण आपल्याकडे त्यातलं काय आणि किती घेण्याचीक्षमता आहे यालाही नक्कीच महत्व आहे.
पॅन्’स लॅबिरीन्थ ही एका बाजूने अगदी ‘ कोणे एके काळी’ प्रकारची मुलांची गोष्ट आहेत. त्यात जादू आहे, पऱ्या आहेत, राजे राण्या आहेत, राजकन्या आहेत आणि मुख्य म्हणजे राक्षसही आहेत. १९४४ च्या युद्धग्रस्त स्पेनमधे वाढणाऱ्या आॅफेलिआया मुलीच्या आयुष्याला अचानक फुटणारा फाटा, आणि त्यातून तिच्यापुढे उलगडलेलं एक नवं विश्व, यांची ही कहाणी आहे. मात्र दुसऱ्या बाजूने ही कथा आहे ती जुलमी फ्रॅन्कोइस्ट राजवटीने आपल्याला असलेला विरोध मोडून काढण्यासाठीचालवलेल्या प्रयत्नाची, सामान्य माणसांवर होणाऱ्या अत्याचारांची, आणि त्याविरोधात उभ्या ठाकलेल्या काही मोजक्या लोकांची. फॅन्टसीत ज्या प्रकारे राजे राण्या राक्षस आहेत, तसे आॅफेलिआ ज्या वास्तवात रहाते तिथेही आहेत. आणिचित्रपटातला कळीचा मुद्दा आहे तो हा, की आॅफेलिआ अनुभवत असलेली ही दोन्ही विश्व खरीच आहेत, का वास्तवातली कटूता सहन न होणाऱ्या आॅफेलिआने आपल्यापुरता कल्पनेत जगण्याचा पर्याय शोधून काढलाय? यातलं खरं काय, खोटंकाय, आणि एका विश्वातली घटना ही दुसऱ्यावर किती परिणाम करु शकेल याचा माग हा चित्रपट काढतो.
आॅफेलिआ ( इवाना बकेरो ) आपल्याला पहिल्यांदा भेटते, ती आपल्या गरोदर आईबरोबर ( आरिआड्ना गिल), कॅप्टन विडाल ( सर्गी लोपेज) च्या युद्धछावणीवर जात असताना. विडालशी तिच्या आईने दुसरं लग्न केलं असतं, आणि त्याची इच्छाअसते की मुलाचा जन्म छावणीवरच व्हावा. विडालचं वागणं एखाद्या हुकूमशहासारखं असतं. आपल्या इच्छेपलीकडे त्याला काहीच दिसत नाही. छावणीवर आॅफेलिआची मर्सेडीज ( मेरीबेल वर्दू) हिच्याशी मैत्री होते आणि ती लपून छपून रानातलपलेल्या बंडखोरांना मदत करतेय हे आॅफेलिआ कोणालाच सांगत नाही. छावणीशेजारी एखाद्या चक्रव्यूहासारखी रचना असलेली एक पुरातन वास्तू, एक लॅबिरीन्थ असतो. या जागी आॅफेलिआची गाठ पडते ती फाॅन या निसर्गदैवताशी. फाॅनआॅफेलिआच्या कानावर तिचं जन्मरहस्य घालतो. ती म्हणे मागच्या कोणत्याशा जन्मात भूगर्भातल्या एका राज्याची राजकन्या असते. त्या जगातले तिचे वडील आजही तिच्या प्रतिक्षेत असतात. मात्र त्या जगात जायचं तर पौर्णिमा येण्याच्या आतआॅफेलिआला तिच्यावर सोपवलेली तीन कामं पूरी करावी लागणार असतात. आॅफेलिआ अर्थातच या कामांसाठी तयार होते.
मूळ स्पॅनिशमधे चित्रपटाचं नाव ‘एल लॅबिरीन्तो डेल फाउनो’ किंवा ‘ द लॅबिरीन्थ आॅफ द फाॅन ‘ असं आहे. आता मुळात यात ‘ पॅन’ कुठून आला हे माहीत नाही कारण पॅन आणि फाॅन दोन्ही दैवतं ग्रीक असल्याने उगाचच एकाएेवजी दुसरं घालणंअनावश्यक वाटतं. दोन्हींचा प्रकार निसर्गदेवतांचा पण पॅनची प्रतिमा ही थोडी सेक्शुअल पैलू असलेली आहे, त्यामुळे तर हा बदल अगदीच अतर्क्य वाटतो.
पॅन्’स लॅबिरीन्थमधली जी मध्यवर्ती कल्पना तिला व्हिक्टर एरीसने १९७३ मधे दिग्दर्शीत केलेल्या ‘ द स्पिरीट आॅफ द बीहाईव’ या चित्रपटाचा थोडका, पण लक्षात येण्याजोगा आधार आहे. दोन्ही चित्रपट फ्रॅन्कोइस्ट काळातल्या स्पेनमधे घडणारेआणि राजकीय धोरणावर टिका करणारे आहेत, दोन्हींमधे प्रमुख भूमिकेत लहान मुलगी आहे जी वास्तव आणि कल्पित यांच्या सरमिसळीत सापडलेली आहे. तरीही, लॅबिरीन्थ हा बीहाईव हून खूपच वेगळा आहे. बीहाईव काहीसा संथ, प्रायोगिकआणि प्रश्नांची सरळ उत्तरं देणं टाळणारा आहे. लॅबिरीन्थ सर्वच बाबतीत अधिक आहे. तो अधिक व्यावसायिक आहे, अधिक गुतवणारा आहे. त्यातली कल्पित कथा आणि अराजक ही दोन्ही कथासूत्र तर्कशुद्ध चौकटीत पूर्णत: फुलवलेली आहेत.लॅबिरीन्थचा शेवटही त्यामुळे अधिक भिडणारा आहे. डेल टोरो ने २००१ मधे दिग्दर्शीत केलेला ‘द डेव्हिल्स बॅकबोन’ देखील काही प्रमुख कल्पनांबाबत लॅबिरीन्थ सारखाच आहे. पण तो प्रयत्न याच्याइतका लोकप्रिय होऊ शकला नाही.
पॅन्स लॅबिरीन्थ एकदा बघून आपल्याला पूर्ण तपशीलात कळणं अशक्य आहे. त्यातले मुद्दे कळतील, कथानक कळेल, पण त्यातला तपशील, ज्या विविध पातळ्यांवर तो गोष्ट सांगतो, ते सारं नीट कळायचं तर त्याला पुन्हा पुन्हा पहाण्याची गरजआहे. यातली एखादी साधी कृतीही अर्थाच्या दृष्टीने प्रगल्भ असू शकते. एक उदाहरण घ्यायचं, तर आॅफेलिआच्या पहिल्या प्रवासाचं घेता येईल. आईला बरं वाटत नसल्याने, या प्रवासादरम्यान गाड्या एके ठिकाणी थांबतात. आई आणि आॅफेलिआदोघंही खाली उतरतात. इकडे तिकडे पहाताना आॅफेलिआला एक दगड सापडतो. ती तो उचलते. थोडं पुढे गेल्यावर तिला एक जुनाट शिल्प लागतं . हा एक चेहरा असतो, ज्याच्या डोळ्याच्या जागी भोक पडलेलं असतं. आॅफेलिआला सापडलेलातुकडा या डोळ्याच्या भागाचाच असतो. ती शिल्पावर डोळा बसवते आणि क्षणार्धात शिल्पाच्या तोंडाच्या जागच्या छिद्रातून एक काडीकिड्यासारखा दिसणारा चमत्कारी किडा बाहेर येतो. हा किडा तिला फाॅनकडे नेण्याला पुढे कारणीभूत ठरतो. याप्रसंगातली डोळ्याचा तुकडा मिळण्याची, तो जागेवर बसवण्याची कृती अर्थपूर्ण आहे. खासकरुन आॅफेलिआच्या आयुष्याला तिथे लागणारं वळण लक्षात घेतलं, तर. शिल्पातला डोळा हे दृष्टीचं प्रतीक आहे. तो सापडणं आणि आॅफेलिआला एकनवी नजर प्राप्त होणं हे तर्काला धरुन आहे. पुढे डोळ्याचा असाच पण याहून भयकारी वापर पेल मॅन या व्यक्तिरेखेच्या प्रसंगातही आहे. या प्रकारचे अर्थ शोधण्यासारख्या जागा या सिनेमात अनेक आहे. विडालचं पाॅकेटवाॅच, फाॅनने दिलेल्या मुळीवरटाकण्याचं रक्त, असे अनेक प्रसंग आणि प्रतीकं सांगता येतील. पण यातलं सर्वात महत्वाचं प्रतीक आहे ते विडालच्या व्यक्तीरेखेचच.
विडाल हा स्पेनमधे आलेल्या फॅशिस्ट राजवटीचं प्रातिनिधीत्व करतो. हे आॅफेलिआचे सावत्र वडील हा या चित्रपटातला खलनायक आहे. त्याचं क्रौर्य, त्याचा स्वार्थ, त्याची सत्तेची हाव, ही जागोजाग दिसते. विडाल हा आॅफेलिआच्या वास्तवाचा भागआहे. पण आपण असंदेखील म्हणू शकतो, की फाॅनने सांगितलेल्या दोन कामांमधे आॅफेलिआला भेटणारे राक्षस हे दुसरे तिसरे कोणी नसून विडालच आहेत. केवळ तिथलं त्यांचं अस्तित्व, हे स्पष्ट नं मांडता प्रतिकांमधे लपवलेलं आहे.
विडालच्या दोन बाजू आहेत. आॅफेलिआच्या आईचा हात धरुन, तिला गरोदर करुन , त्याने आॅफेलिआच्या व्यक्तिगत आयुष्यात केलेला प्रवेश ही त्याची पहिली बाजू, तर आंधळ्या सत्तेचा प्रतिनिधी, ही त्याची दुसरी बाजू. फाॅन आॅफेलिआला जीकामं सांगतो, त्यातलं पहिलं आहे, ते रानातल्या एका सुकत चाललेल्या झाडाच्या मुळाशी असलेल्या ढोलीत जाऊन तिथल्या महाकाय बेडकाने गिळंकृत केलेली चावी मिळवणं. या झाडाचा आकार, हा स्पष्टपणे गर्भाशयाच्या आकाराचा आहे.ढोलीचा अर्थ मी वेगळा सांगायची गरज नाही. आणि बेडकाने गिळलेली चावी आणि विडालने आपल्या ताब्यात घेतलेली स्टोअररुमची चावी, या दोघांमधेही साम्य आहे. त्यामुळे आॅफेलिआला थेट त्रास देणारी विडालची वैयक्तिक बाजू, राक्षसीबेडकाच्या प्रतिकात दिसते.
दुसरं प्रतिक आहे ते पेल मॅन या राक्षसाचं. डेल टोरोने एकीकडे म्हंटलय की त्याच्या शेजारी बसून चित्रपट पहात असलेला प्रसिद्ध भयकथाकार स्टीवन किंगदेखील पेल मॅनला पडद्यावर पाहून दचकला. यावरुनही पेल मॅन किती भीतीदायक असेलयाची कल्पना येऊ शकते. इथे आॅफेलिआवर सोपवलेलं काम आहे ते एका ठिकाणून एक धारदार चाकू चोरण्याचं. हा चाकू जिथे ठेवलाय, त्याच्या जवळच एका प्रचंड टेबलावर साधारण माणसासारखाच दिसणारा पेल मॅन बसलाय. पेल मॅन समोरप्रचंड मेजवानी रचलेली आहे, पण ती त्याला दिसत नाही. साहजिक आहे, त्याला दिसण्यासाठी डोळेच नाहीत. किंवा त्याच्या चेहऱ्यावर नाहीत असं म्हणू. त्याचे डोळे त्याच्या समोर, एका बशीत ठेवलेले आहेत. वेळ येताच हा राक्षस ते डोळे उचलतो,आणि तळहातांना असलेल्या दोन खाचांमधे घालतो. आता हात चेहऱ्यापुढे धरुन त्याला सावज हेरणं शक्य होतं. स्वत:पुढे मेजवानी वाढलेली असताना लहान निरुपद्रवी मुलीवर हल्ला करणारा पेल मॅन, हे राजसत्तेचं, धर्मसत्तेचं प्रतीक आहे. म्हणजेविडाल जी बाजू लढवतोय, त्याचं जे राजकीय रुप आहे, तेच या पेल मॅनच्या रुपाने आपल्याला दिसते. ढोलीतला बेडूक आणि पेल मॅन यांना एकत्रितपणे पाहिलं तर विडालची ही वेगळी आवृत्ती आपल्यासमोर येते. आता ही आवृत्ती आॅफेलिआलाका दिसावी? तिच्या एरवीच्या आयुष्याचच तर हे भासमय प्रतिबिंब नाही?
हे भासमय प्रतिबिंब वाटायचं आणखी एक कारण आहे ते घटनांमागच्या दुहेरी स्पष्टीकरणांमधेही. चित्रपटात एका प्रसंगी आॅफेलिआला आईच्या बाळंतपणाची फार काळजी वाटायला लागते, काहीतरी बरं वाईट होईल असं वाटायला लागतं. यावरउपाय म्हणून फाॅन तिला एक मुळी देतो जिचा काही प्रमाणात आईची तब्येत सुधारण्यासाठी उपयोगही होतो. आॅफेलिआ स्वत:पुरता समज करुन घेते तो हाच, की फाॅनचा उपायच लागू पडला. आता या दिवसात तब्येत बिघडण्याला छावणीवरयेतानाचा लांबचा प्रवास, किंवा सुधारण्याला डाॅक्टरची ट्रीटमेन्ट, अशी सोपी, पटण्यासारखी कारणंही चित्रपट देतो, जी वास्तवाला धरुन आहेत.  या दोन्ही उत्तरांच्या असण्यामुळे आपण प्रेक्षकही खरं काय घडतय या ठाम निष्कर्षाकडे येऊ शकतनाही.
माझा अनुभव असा आहे, की जेव्हा चित्रपटाचा अर्थ लावण्याचं काम प्रेक्षकांवर सोपवलं जातं, तेव्हा दिग्दर्शक आपल्या बाजूने काही सूचक जागा अशा ठेवतात, की ते स्वत: कोणत्या बाजूला अधिक झुकतायत हे चाणाक्ष प्रेक्षकाच्या लक्षात यावं.इथेही तशा जागा आहेत, आणि स्वत: गिआर्मो डेल टोरोने आपला प्रेफरन्स काही मुलाखतींमधून सांगितलेलाही आहे. तरीही मला विचाराल, तर जी मजा त्यातल्या दोन्ही बाजूंच्या एकत्रित अस्तित्वात आहे, तेवढी कुठलीतरी एक बाजू निवडण्यातनाही.
लॅबिरीन्थचा दृश्य भाग हा उत्तम आहे, पण तो अमेरीकन चित्रपटांमधल्या चकचकाटाहून पुष्कळच वेगळा आहे. दोन बाबतीत. सौंदर्य आणि पाॅलिश. अमेरिकन चित्रपटात पऱ्या, देव वगैरे गोष्टी आल्या की त्या अगदी गोंडस, सुंदर दाखवल्या जातात.इथलं चित्रण त्याच्या उलट आहे.फाॅन हे दैवत मुळातच कमरेखाली बोकडाचं शरीर असणारं आहे, पण इथे तो ज्या प्रकारे दिसतो, ते पाहून हा नायिकेच्या बाजूचा आहे का विरोधी बाजूचा, असा संभ्रम पडावा. फाॅन आणि पेल मॅनची रंगभूषा, वेषभूषायाला जबाबदार आहे, पण त्याबरोबर त्या पात्राचा वावर देखील. अतिशय लवचिक वावरातून अनेक महत्वाच्या भूमिका केलेल्या पण आपल्याला चेहऱ्याने फार परिचित नसणाऱ्या डग जोन्सनेच या (दोन्ही) भूमिका केल्या आहेत. स्टार वाॅर्स सारख्याचित्रपटांमधे अलीकडे जशी पूर्ण अॅनिमेटेड पात्र वापरली जातात, तशी या दोन व्यक्तिरेखांनाही वापरता आली असती, पण डेल टोरो ला संगणकापेक्षा गोष्टी शक्य तितक्या प्रत्यक्ष घडवायला आवडतात. त्याचा हा एकूणच दृष्टीकोन आहे, आणित्यामुळेच चित्रपटात बेडूक, छोट्या पऱ्या वगैरेलाही थेट संगणकातून नं आणता, स्टाॅप मोशन अॅनिमेशन, किंवा अॅनिमेट्राॅनिक्स यासारखे उपाय वापरले आहेत, ज्यात बरोबरच्या कलाकारांना या कल्पित व्यक्तिरेखांबरोबर प्रत्यक्ष काम करता येईल.केवळ रंगीत पडद्यापुढे एकट्याने अभिनय करावा लागणार नाही.
लॅबिरीन्थमधला फॅन्टसीचा भाग इतका स्पष्ट असताना मुलांनी पहायला कोणाचा विरोध का असावा असं एवढा भाग वाचून कोणाला वाटेल. तर त्यांनी हे लक्षात घ्यावं की यात दाखवलेला हिंसाचार आणि भीतीचे प्रसंग हे ग्राफीक आहेत. मुलांसाठीसोपे केलेले नाहीत. आता त्यात अनावश्यक रक्तपात टाळलेला आहे, पण तरीही ते चित्रीत करण्याची पद्धत अंगावर येणारी आहे. वेळोवेळी हिंसा थेट नं दाखवता सूचक केली आहे, उदाहरणार्थ डाॅक्टरने पाय अॅम्प्यूट करण्याचा प्रसंग. पण विडालएका गावकऱ्याला बाटलीने मारतो तो प्रसंग, किंवा मर्सेडीज विडालवर उलटते तो प्रसंग, अशा जागा मुलांनाच का, मोठ्यांनाही बघायला त्रासदायक आहेत. पेल मॅनचं दर्शन तर लहान मुलांना नक्कीच घाबरवेल. पण असं सगळं असतानाही मी म्हणेनकी पॅन्’स लॅबिरीन्थ मुलांनी जरुर पहावा, त्यांची ( आणि पालकांची )तयारी असल्यास. त्यातलं सगळच त्यांना कळलं नाही, तरी जे कळेल तेही दूरगामी परिणाम करणारं असेल.
-
गणेश मतकरी



Read more...

मराठी प्रेक्षक आणि वितरणाचं कोडं !

>> Monday, October 23, 2017

नुकताच आपल्याकडे कासव हा मराठी सिनेमा प्रदर्शित झाला. प्रतीकांचा वापर करणारा, गंभीर आशय मांडणारा आणि राष्ट्र्रीय पुरस्कारातलं सर्वोच्च स्थान पटकावत, सुवर्ण कमळ विजेता ठरलेला. सुनील सुकथनकर- सुमीत्रा भावे या गाजलेल्या दिग्दर्शकद्वयीचा हा चित्रपट अत्यंत मोजक्या ठिकाणी लागला. मुंबईत तर एकाच ठिकाणी एकच खेळ अशी त्याची सुरुवात होती. कासव बरोबरच इतर महोत्सवात गाजलेले, पुरस्कार विजेते ठरलेले इतरही दोन चित्रपट होते. गजेंद्र अहिरेंचा द सायलेन्स आणि शिवाजी लोटन पाटील यांचा हलाल. यांना अधिक खेळ मिळाले असले तरी या तिन्ही चित्रपटांना प्रतिसाद अत्यल्प राहिला. त्यांच्याबरोबर इतर चार मराठी लागले होते, त्यांचा तर विचारच नको. कासवच्या आदल्याच आठवड्यात मराठी सिनेमांना नवं वळण देणारे  श्वासकर्ते संदीप सावंत यांचा नदी वाहते, हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. तो आणि बरोबरचे दोन चित्रपट, यांनाही प्रतिसाद हवा तसा नव्हताच. या सुमारास चित्रपटगृहात आलेल्या अनेक मराठी चित्रपटांपैकी दोनच प्रेक्षकांना आपल्याकडे खेचू शकले. विशाल देवरुखकर दिग्दर्शित बाॅईझ आणि निपुण अविनाश धर्माधिकारी दिग्दर्शित बापजन्म. बाॅईझ आणि बापजन्म हे प्रेक्षकांनी बरे चालवले, तर कासव, नदी वाहते सारख्यांकडे दुर्लक्ष केलं, असं चित्र दिसलं. आता याचा अर्थ प्रेक्षक फक्त व्यावसायिक सिनेमांना आपलं म्हणतो असा समजायचा का? आणि तसं असेल, तर ज्या चित्रपटांचं नाव राष्टीय पातळीवर, महोत्सवात गाजतय, त्याचं काय? आणि मग श्वास सारख्या गंभीर चित्रपटाला प्रथम आपलं म्हणून मराठी सिनेमाला पुनरुज्जीवन देणारा प्रेक्षक गेला कुठे?
या आणि या प्रकारच्या प्रश्नांची सोपी उत्तरं काढणं सोपं आहे. व्यावसायिक सिनेमा वाईट, कलात्मक वळणाचा चांगला, किंवा प्रेक्षकांना काय कळतय, वगैरे बोलायला सोप्या गोष्टी आहेत पण  माझ्या मते हा प्रश्न इतका सोपा नाही. जर मराठी प्रेक्षकानेच नवा सिनेमा उचलून धरला तर पुढे त्याकडे त्याने पाठ का फिरवली? आज जो मराठी प्रेक्षक जागतिक चित्रपट पहाण्याच्या गोष्टी करतो, तो महोत्सवात गाजलेल्या, कलात्मक चित्रपटांकडे दुर्लक्ष कसं करु शकतो? चित्रपटसंख्या आणि चित्रपटांचं यशापयश याचा काही संबंध आहे का? असे अनेक पैलू या प्रश्नाला आहेत.
एका आठवड्याला सात चित्रपट हे जरा चमत्कारिकच आहे, आणि अपवादानेच घडणारं, पण दोन तीन चित्रपट, हे गणित हे नेहमीचच झालय. नव्या मराठी चित्रपटाच्या सुरुवातीच्या काळात पाहिले, तर चित्रपटांचं प्रमाण इतकं नव्हतं. वेगळे चित्रपट तर खूपच कमी असायचे. श्वासनंतर, डोंबिवली फास्ट , रेस्टाॅरन्ट, टिंग्या, वळू असे वर्षाला दोन चार चित्रपट वेगळे असायचे, आणि एकूण चित्रपटसंख्याही मर्यादीत होती. त्यामुळे  आठवड्याला भाराभर चित्रपट लागत नसत. आणि काय पहायचं हे ठरवणंही सोपं होतं.  आज आपण वर्षाला शंभर सव्वाशे चित्रपट प्रदर्शित करतो. सुट्ट्या, परीक्षा, हिंदीचे मोठे रिलीज यामुळे आठ दहा आठवडे तर प्रदर्शनासाठी निरुपयोगी असतात. मग पंचेचाळीस दिवसात शंभरच्यावर चित्रपट प्रदर्शित करायचे, तर दुसरं काय होणार ? आपल्याकडला बराच प्रेक्षकवर्ग म्हणतो की आपल्याला महिन्यातून एक दोन चित्रपटांहून अधिक काही बघणं शक्यच होत नाही. आणि इतक्या प्रचंड चित्रपटसंख्येत पहाण्यायोग्य चित्रपट कसा निवडावा हे त्यालाही कळेनासं होतं.
आजचा प्रेक्षक हा काय पहावं काय नाही, याबद्दल मला अजूनही गोंधळलेला वाटतो. त्याला अजून स्थैर्य आलेलं नाही. या प्रेक्षकवर्गाची चाचपणी सोशल नेटवर्क, कॉलेजमधल्या पहाण्या वा इतर आधुनिक मार्गांनी केली, तर दिसतं की  प्रेक्षक नवं काही पहायला तयार आहे, त्याला पारंपरिक करमणुकीचा कंटाळा आलाय. नवं काही देणाऱ्या चित्रपटांसाठी तो आज मोठ्या प्रमाणात अस्तित्वात आहे, एवढच नाही, तर  इन्टरनेट क्रांतीने आणलेल्या सुविधांमुळे तो जागतिक चित्रपटांचा चाहता बनलेला आहे. मनोरंजन हे त्याच्या सिनेमा पहाण्यामागचं अंतिम ध्येय नाही. हे सारं एका आदर्श प्रेक्षकाचं चित्र तयार करणारं असलं, तरी प्रत्यक्षात जेव्हा चित्रपट प्रदर्शित होतो, तेव्हा या प्रेक्षकांमुळे तो चाललाय असं पाहाण्यात येत नाही. चित्रपट चालतो वा पडतो, तो पारंपारिक वळणाचे चित्रपट पाहाणाऱ्या प्रेक्षकांमुळेच. अशा प्रेक्षकांमुळे , ज्यांना चित्रपटाच्या दर्जाविषयी देणंघेणं नसून केवळ आपल्या जवळच्या चित्रपटगृहात त्याचं असणं आणि टिव्हीवरून दर अर्ध्या तासाला त्याची जाहीरात दिसत रहाणं, किंवा ' चला हवा येऊ द्या ' सारख्या कार्यक्रमात चित्रपटताऱ्यांची हजेरी लागणं या गोष्टी महत्वाच्या आहेत.
असं का व्हावं हे नक्की माहीत नाही, मात्र अशी शक्यता आहे, की हा नवा प्रेक्षकवर्ग खूपच तरुण आणि शिक्षण वा करिअरमधे गुंतलेला असल्याने, आणि ज्या वेगळ्या प्रकारच्या सिनेमाची त्याला वरकरणी ओढ आहे, त्याचं मर्यादित वितरण होत असल्याने, योग्य वेळी योग्य चित्रपटांपर्यंत पोचू शकत नसावा. त्यातल्यात्यात चांगली गोष्ट ही , की जेव्हा व्यावसायिक वितरणाच्या साथीने नवे चित्रप्रकार सादर होतात, तेव्हा हा प्रेक्षक आवर्जून हजेरी लावतो आणि चित्रपट यशस्वी करुन दाखवतो.
हा नवा प्रेक्षक आज जर काही कारणाने चित्रपटगृहापर्यंत पोचू शकत नसेल, तर चित्रपटाने त्याच्यापर्यंत पोचण्याची काही व्यवस्था होऊ शकते का हे पहावं, या दृष्टीने आज थोडेफार प्रयत्न चालू झालेले आहेत. टिव्ही हा या बाबतीतला खरा राजमार्ग, कारण त्याचा पल्ला सर्वात मोठा, आणि प्रेक्षकांनाही दर चित्रपट पहाण्यासाठी वेगळे पैसे पडत नसल्याने, सर्वसामान्य प्रेक्षकाकडून त्यावर दिसणारा चित्रपट सहजपणे पाहिला जाण्याची शक्यताही मोठी. यातला सरकारी टेलिव्हिजनचा मार्ग आज मोठ्या प्रमाणात खुला आहे, पण शहरी भागात अधिक पाहिल्या जाणाऱ्या प्रायव्हेट चॅनल्सची आवड निवड पहाता, त्यांच्याकडून विशिष्ट चित्रपटांनाच प्रतिसाद मिळालेला दिसतो. यावर उपाय आहे तो सध्या सर्वात लोकप्रिय असणारं माध्यम , म्हणजे इन्टरनेट वापरण्याचा. आज खेड्यापाड्यातही या माध्यमाचं पोचणं आणि वेब चॅनल्सनी चित्रपट डाउनलोड करण्याबरोबरच स्ट्रीमिंगचीही केलेली सोय, या दृष्टीने उपयुक्त ठरेलशी. जागतिक चित्रपट पहाणाऱ्या हौशी प्रेक्षकाला ती आधीपासूनच परिचित. इन्टरनेटवर भरवसा ठेऊन, 'पे पर व्ह्यू' मार्गाने तिकीटाप्रमाणे पैसे भरून चित्रपट दाखवणं, किंवा 'आय ट्यून्स' सारख्या माध्यमातून डाऊनलोडची सोय ठेवणं या गोष्टी हळूहळू होतायत. मात्र यात अडचण अशी की डाऊनलोडींगला पैसे मोजण्याची मानसिकता अजून आपल्याकडे नाही आणि एरवीच पायरसी एवढी जोरात असताना ती तयार व्हायलाही वेळ लागेल. ती होण्यासाठी प्रेक्षकाने अधिक जागरुक आणि अधिक प्रामाणिक असायला, व्हायला हवं. पुढल्या पिढ्यांमधे ती शिस्त येऊ शकते, जर आपणच त्यांना या मार्गांच्या योग्यायोग्यतेबद्दल मार्गदर्शन केलं.
 कोणत्या का मार्गाने होईना, पण नव्याने तयार होणाऱ्या प्रेक्षकापर्यंत जर असा वेगवेगळा सिनेमा पोचत राहिला तर चित्रपटगृहातल्या  प्रतिसादावरही  पुढेमागे परिणाम होऊ शकेल आणि या प्रेक्षकांची मागणी ही निर्मितीसंस्थांना आपण काय प्रकारचे चित्रपट करतो आहोत, करायला हवेत, याचा फेरविचार करायला भाग पाडेल.निर्मिती आणि वितरणाचं गणित मग कदाचित आज इतकं कठीण उरणार नाही.
- गणेश मतकरी

Read more...

लिपस्टीक आणि मुक्तीची गरज

>> Friday, July 28, 2017




अलंकृता श्रीवास्तव दिग्दर्शीत लिपस्टीक अंडर माय बुरखा हा चित्रपट मी पहायला गेलो, तेव्हा रात्री पावणेअकराचा शो असूनही बऱ्यापैकी गर्दी होती. फिल्म सुरु होताहोताच, साताठ तरुणांचा एक ग्रुप आला आणि मोठमोठ्याने बडबड करत आमच्या रांगेत शिरला. चित्रपट सुरु झाला आणि लक्षात आलं, की या ग्रुपच्या चित्रपटाबद्दल काही वेगळ्याच कल्पना असाव्यात. झालेले वाद, काहिशी सेन्सेशनल म्हणण्यासारखी ट्रेलर, आणि आपल्या दिव्य बोर्ड आॅफ सर्टिफिकेशनने दिलेलं ‘ फक्त प्रौढांसाठी,’ हे सर्टिफिकेट, यावरुन त्यांनी सिनेमाला यायचं ठरवलं असावं.

सिनेमा भोपालमधल्या एका जुन्या हवेलीत रहाणाऱ्या, विविध वयाच्या , कौटुंबिक परिस्थितीतल्या चार महिलांची, त्यांच्या अवेकनिंगची , जागं होण्याची गोष्ट सांगतो. यात सेक्शुअल अवेकनिंग हा एक भाग झाला, मात्र प्रामुख्याने जाग्या होणाऱ्या जाणीवा आहेत त्या स्त्रीत्वाच्या , स्वातंत्र्याच्या, त्यांच्यावर आजवर लादल्या गेलेल्या भूमिकांमधून बाहेर पडणं आवश्यक वाटण्यासंबंधातल्या. यातली बुवाजी ( रत्ना पाठक शाह ) ही हवेलीच्या मालकांच्या कुटुंबातली ज्येष्ठ महिला आहे. भोपाळ गॅस हल्ल्यानंतर वाचलेल्या कुटुंबातल्या लहान मुलांना वाढवताना, ती पुऱ्या हवेलीचीच बुवाजी होऊन बसलेली आहे. इतकी, की बुवाजी या नावापलीकडे आपली ओळख आहे, हेच ती विसरलेली. ( आपलं उषा हे नाव तिला आठवतं, आणि आपण बुवाजीपलीकडे कोणीतरी आहोत याची आठवण होते , तो प्रसंग अभिनयासाठी खास उल्लेखनीय) . बुवाजी लपूनछपून वाचत असलेली ‘लिपस्टीक वाले सपने’, ही खोटी खोटी ग्लॅमरस, सेक्सी, रोमॅंटीक कादंबरी , आपल्याला चित्रपटभर सतत एेकवली जाते. रोजी, हे या कादंबरीतल्या प्रमुख पात्राचं नाव.

या चित्रपटातली इतर पात्र काहीशी अशी. शिरीन ( कोंकणा सेनशर्मा ) ही डोअर टु डोअर सेल्सगर्ल आदर्श पत्नीच्या भूमिकेत अडकलेली, तर काॅलेज विद्यार्थिनी रिहाना ( प्लबिता बोरठाकूर) ही आदर्श मुलीच्या. शिरीनचा गल्फला येऊन जाऊन असलेला नवरा ( सुशांत सिंग) तिला मुलं, प्रेग्नन्सी आणि गर्भपात यांच्या चक्रात अडकवून स्वत: हवं ते करायला मोकळा आहे. रिहाना आपल्या मुक्त विचारांना काॅलेजमधे शोधण्याचा प्रयत्न करत, आपल्या कडक शिस्तीच्या घरात कशीबशी जगतेय. चौघीतली त्यातल्यात्यात मुक्त आहे ती ब्युटीशीअन लीला ( आहाना कुम्रा ) पण तिचं स्वातंत्र्य हे फसवं आहे. ती प्रियकर ( विक्रांत मासी ) आणि होणारा नवरा ( वैभव तत्ववादी ) या दोन पुरुषांमधे अडकलीय. तिचं शरीर हवं ते करायला स्वतंत्र असलं, तरी या दोघांच्या तिच्याकडून असलेल्या अपेक्षा या तिला बांधून ठेवतायत. चित्रपट या चौघींचा मुक्तीच्या संकल्पनेपर्यंत येण्याचा प्रवास मांडतो. त्या खरच मुक्त होऊ शकतील का,हा सोप्या सुखांत सिनेमांना पडणारा  प्रश्न बाजूला ठेऊन, मुक्तीची गरज लक्षात येणं म्हणजेच मुक्ती, असं लिपस्टीक म्हणतो.
सिनेमा जसा पुढेपुढे जायला लागला तेव्हा माझ्या रांगेतला तरुणांचा ग्रुप अस्वस्थ झाला. सिनेमात सेक्शुअल संदर्भ असणारे प्रसंग होते, पण साध्या ,यू सर्टिफिकेटवाल्या हिंदी सिनेमांमधूनही ज्या आकर्षक आणि प्रेक्षकाला चाळवणाऱ्या पद्धतीने स्त्रियांना सादर केलं जातं ते इथे होत नव्हतं. इथे स्त्रीदेहाचं प्रदर्शन नव्हतं. इथला सेक्स हा त्या स्त्रीयांच्या जीवनाचा भाग होता. कधी त्यांनी निवडलेला, तर कधी त्यांच्यावर लादला गेलेला. एरवी आपण जे स्वप्नरंजन पसंत करतो ते इथे नव्हतं, तर इथे होती घुसमट. परिस्थितीतून, नात्यांमधून, स्त्री पुरुषांना आपापली जागा ठरवून देणाऱ्या समाजरचनेतून आलेली.

जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्याला अडचणीची वाटते अस्वस्थ करते, तेव्हा आपण त्यावर काय प्रतिक्रिया द्यावी या संभ्रमात पडतो. प्रेक्षक जेव्हा संभ्रमात पडतात, तेव्हा हमखास येणारी प्रतिक्रिया असते ती हसणं आणि टिंगल करणं ही. या ग्रुपनेही ही टिंगल सुरु केली. मधे शेरेबाजी करायची. सेक्सचा उल्लेख आला की हसायचं, असले प्रकार सुरु केले. मध्यंतरापर्यंत त्यांच्या लक्षात आलं की आपण ज्या सिनेमाच्या अपेक्षेने आलो, तो हा नाही. मग त्यांना वेगळाच प्रश्न पडला. ‘ बाकी सब तो ठीक है भई, मगर ये रोजी कौन है?’ एकजण म्हणाला, आणि चर्चा रंगली.
ही ‘रोजी’ आपल्याला चित्रपटात पहिल्यांदा भेटते तेव्हा पडद्यावर रिहाना असते. तीही बुरख्यासह. आपण सेकंदभर विचार करतो की या मुस्लीम पात्राचं नाव रोजी कसं? पण मग आपल्या लक्षात येतं, की रोजीचा उल्लेख चारातली कोणतीही व्यक्तीरेखा समोर असताना येतोय. रोजी हे पात्र बुवाजी वाचत असलेल्या कादंबरीतलं आहे, हे आपल्याला कळायला थोडा वेळ जातो. पण हळूहळू लक्षात येतं की या पात्राचा, या निवेदनाचा, सगळ्याच व्यक्तीरेखांशी अप्रत्यक्ष पण महत्वाचा संबंध आहे. रोजीचं पात्र चित्रपटातल्या व्यक्तीरेखांच्या आयुष्यातल्या विसंगती दाखवून देत  , स्वप्न आणि वास्तव यातला फरक अधोरेखित करत रहातं. रोजीचं आयुष्य, वागणं, हे स्वप्नवत आहे, सुंदर आहे, तसं खऱ्या आयुष्यात होत नाही , हे सांगतं, पण चित्रपटाच्या अखेरीला हे स्पष्ट करतं, की शेवटी ही स्वप्नच आपल्याला जगायची प्रेरणा देत असतात. खोट्या रोमॅंटीक प्रेमकथा, किंवा  चित्रपट यांना आपण खरं समजत नाही, पण त्यातल्या नायक- नायिकांच्या जागी मनातल्या मनात स्वत:ला पाहू शकतो. ही स्वप्नांची दुनिया, ही आपल्या आजूबाजूच्या कंटाळवाण्या वास्तवाला पर्याय असते. ते आपलं आयुष्य नसलं, तरी आपल्या आयुष्यात रंग भरण्याचं काम या गोष्टी करतात. एका परीने लिपस्टीक अंडर माय बुरखामधली कोणतीच व्यक्तीरेखा रोजी नाही, पण दुसऱ्या बाजूने असंही म्हणता येईल, की यातली प्रत्येक व्यक्तीरेखाच रोजी आहे. निदान तिच्यापुरती, तिच्या नजरेतून का असेना.
चित्रपटाचं लिपस्टीक अंडर माय बुरखा हे नाव त्यातल्या लिपस्टीक आणि बुरखा या परस्पर विरोधी भासणाऱ्या प्रतिमांनी , तसच बुरखा या  मुस्लिम समाजाशी जोडलेल्या वेशामुळे निव्वळ सेन्सेशनल वाटावं म्हणून देण्यात आलंय असं वाटू शकतं, मात्र प्रत्यक्षात हे नाव प्रतीकात्मक आणि अगदीच अर्थपूर्ण आहे. स्त्रीयांची वरवर दिसणारी, अनेकदा सामाजिक बंधनांखाली झाकलेली  प्रतिमा आणि त्यांचं स्वत:च्या नजरेतलं व्यक्तिमत्व , हा विरोधाभास हे प्रतीक सहजपणे मांडतं.
हा चित्रपट मामी चित्रपट महोत्सवात दाखवला गेला तेव्हाच तो टाकाऊ नसणार हे लक्षात आलं होतं, पण बरेचदा या प्रकारचे चित्रपट पटकन गायब होतात. कधी आले कधी गेले कळत नाही. लिपस्टीक अंडर माय बुरखाला अनेक प्रेक्षकांपर्यंत पोचवण्याबद्दल आपण श्री पहलाज निहलानी आणि त्यांचं फिल्म सर्टिफिकेशन बोर्ड यांचे आभारच मानायला हवेत. अर्थात अशा प्रसिद्धीचा एक तोटाही असतो.  अशा चित्रपटाबद्दल लोकांच्या ज्या टोकाच्या अपेक्षा तयार होतात, ज्या प्रत्यक्ष आस्वादात अडचण ठरण्याची शक्यता असते. बुरखाचंही काही प्रमाणात तसं झालय. त्याला स्त्रीवादी म्हणून डोक्यावर घेणारे काही जण आहेत, तसेच त्यात फार दम नाही म्हणणारे काही जण आहेत. भलत्या अपेक्षांनी चित्रपट पाहून त्यात ‘ तसं ‘ काही नव्हतं यामुळे निराश होणारेही अनेक जण आहेत. मला या चित्रपटात काय आहे असं विचारलं तर मी म्हणेन की तो खरा आहे. तो स्त्रीवादावरला लास्ट वर्ड आहे का? तर खचितच नाही. सर्वसाधारण आयुष्य जगू पहाणाऱ्या पण त्यातही अनंत अडचणींना तोंड द्यावं लागणाऱ्या सामान्य स्त्रीयांची ही गोष्ट आहे. पण बेगडी सिनेमांच्या जगात ती आपल्यापुढे समाजाचं खरं प्रतीबिंब मांडू पहाते. ते पूर्ण समाजाचं नसेल, एका वर्गाचं, एका स्तराचं असेल, पण म्हणून ते चुकीचं ठरत नाही. त्यात पुरुषांच्या केवळ नकारात्मक छटा आल्यात असं कोणी म्हणेल आणि काही प्रमाणात ते खरंही आहे. मात्र आलेल्या छटा समाजात मोठ्या प्रमाणात दिसतात यावर कोणाचं दुमत नसावं. तुमचं आयुष्य या चित्रपटातल्या व्यक्तीरेखांच्या तुलनेत खूप मोकळं असेल तर आनंद आहे, पण असलं तरीही आजूबाजूला डोळे उघडून पहा, यातलं कोणी ना कोणी तुम्हाला जरुर दिसेल. कदाचित अनपेक्षितपणे, तुमच्या अगदी जवळचच कोणीतरी.


-गणेश मतकरी


Read more...

  © Blogger template Werd by Ourblogtemplates.com 2009

Back to TOP