कुंपणावरुन

>> Monday, October 6, 2014





ललित ' अॉक्टोबर २०१४ मधल्या स्वागत स्तंभासाठी लिहीलेला लेख-

आठवतं तेव्हापासून मला मतकरींचा मुलगा म्हणून आेळखतात. मतकरी म्हणजे अर्थातच रत्नाकर मतकरी. हा आडनाव पुरेसं अनयुजवल असल्याचा अॅडव्हान्टेज ( आणि क्वचित डिसअडव्हान्टेज), कारण पूर्ण नाव सांगताच मतकरी कनेक्शन समोर यायचंच. शाळा काॅलेजमधे असताना याचा खूपच फायदा. थोडा कमी अभ्यास चालून जाणं, थोडा बेशिस्तपणा खपून जाणं वगैरे. पुढे पुढे ,' तू नाही का लिहीत, बाबांसारखं?' वगैरे अनावश्यक प्रश्न. ज्याची उत्तरं अर्थातच नम्रपणे नकारार्थी, कारण लिहिणं हा माझ्या महत्वाकांक्षेचा भाग कधीच नव्हता. वाचन मात्र खूप. आमच्याकडली चिकार पुस्तकं, त्यात भर म्हणून पपांकडली पुस्तकं. पपा म्हणजे ज्येष्ठ नाट्यसमीक्षक माधव मनोहर. माझ्या आईचे वडील. वाचनाबरोबर नाटकं, सिनेमे पाहाण्याची आवड. अनेक घरात मुलांनी वरचा नंबर काढावा या अपेक्षेने क्लासेस वगैरे सुरु होतात आणि  बिचारी मुलं सिनेमे पाहाण्यात मागे पडतात. तसं काही माझं झालं नाही.

आमच्याकडे बालनाट्य आणि सूत्रधार या संस्थांमुळे सतत नाटकांचं वातावरण असल्याने नाटकात काम वगैरे, बाय डिफाॅल्ट. करायचं आहे का वगैरे प्रश्न नाही. गरज असली ,भूमिका असली, की उभं राहायचं. पण माझ्या मते मला हा इन्टरेस्टही फार तयार झाला नसावा. कधीतरी माझ्या डोक्यात ( तेही कुठून कोणाला माहीत) आर्किटेक्ट व्हायचं आलं आणि मग त्या शिक्षणादरम्यान मी ती कामंही बंद केली. पुढे चित्रमालिकांदरम्यान बाबांना मदत करायला लागलो, पण तो पडद्यामागे, समोर नाही.

या सगळ्या काळात बाबा आणि पपा यांनी कोणत्याही दिशेला जाणूनबुजून ढकललं नाही. दोघांचाही तसा व्यक्तीस्वातंत्र्यावर विश्वास, त्यामुळे ज्याला जे वाटेल ते करु द्यावं असा कल. त्यामुळे त्यांच्या त्यांच्या लेखनक्षेत्रात , म्हणजे क्रिएटीव रायटिंग आणि क्रिटिसिजम मधे नावाजलेल्या या माणसांनी, मला कधीही 'अमुक कर' असं सुचवलं नाही. मात्र त्यांच्याबरोबर फिजिकली असल्याचा फायदा हा झालाच. त्यांच्या ( आणि त्यांच्याबरोबरच्या ) गप्पा, चर्चा, पपांची पुस्तकांबद्दलची रेकमेन्डेशन्स, बाबांची नाट्यवाचनं या सगळ्यामधून काहीतरी आपोआप डोक्यात शिरलं असणारंच, कारण पुढे वयाच्या सव्वीसाव्या वर्षी मी जेव्हा चित्रपटसमीक्षा लिहायला लागलो, तेव्हा मी ती खूपच सहजपणे लिहीली.

या सुमारास, म्हणजे १९९७ मधे, मी आर्किटेक्ट होऊन नोकरीला लागलो होतो. माझ्याच आर्किटेक्चर स्कूलला जुनिअर असलेल्या पल्लवी देवधरशी लग्नं झालं होतं. तीन वर्ष एका कामानिमित्ताने गोव्यात काढून नुकताच मुंबईत आलो होतो. आपलं महानगरचे तत्कालिन संपादक निखिल वागळे माझ्या वडिलांचे चांगले मित्र होते. एकदा आमच्याकडे आले असताना असंच काही बोलणं निघालं आणि त्यांनी मला ,'तू आमच्याकडे इंग्रजी चित्रपटांची परीक्षणं का करत नाहीस?' असं सुचवलं. पुढल्या आठवड्यापासनं मी ' अॅक्सिडेन्टल समीक्षक' झालो तो झालोच. पुढे वागळे संपादन करीत असलेला दिवाळी अंक अक्षर आणि मीना कर्णिक संपादन करत असलेला चंदेरी यातही मी नियमितपणे चित्रपटविषयक लेख लिहायला लागलो. ललित लेखनाची शक्यताही पडताळून न पाहाता.

समीक्षेला लेखन म्हणायचं की नाही, हे मला माहीत नाही किंवा दुसर््या शब्दात सांगायचं तर समीक्षक हा लेखक असतो का ? किंवा मानला जातो का? जावा का? हे मला माहीत नाही. पण या प्रकारचं लेखन मी बर््यापैकी केलं. वृत्तपत्रीय समीक्षा, सदरलेखन आणि मोठे लेखही. दरम्यान पाहाण्याचा ,चित्रपटांविषयी वाचनाचा अवाका वाढवत नेला. प्रभात चित्रमंडळ चा सभासद होऊन जागतिक चित्रपटांकडे अधिक डोळसपणे पाहायला लागलो. माझं वाचन लेखन वाढण्यात अरुण खोपकरांसारख्या ज्येष्ठ चित्रपट अभ्यासक/ दिग्दर्शकांची खूप मदत झाली.

वृत्तपत्रीय किंवा साप्ताहिकातल्या चित्रपटसमीक्षेला मर्यादा असते हे मान्य पण मला स्वतःला हा प्रकार खूप इन्टरेस्टिंग वाटतो. पारंपारिक फाॅरमॅट ला चिकटलं नाही, तर थोडक्या जागेतही बरंच काही सांगण्यासारखं असतं.  मुळात तुम्हाला स्वतःला जी गोष्ट इन्टरेस्टिंग वाटेल त्यावर तुम्ही फोकस ठेवला, तर जागा हा फार मोठा मुद्दा उरत नाही. माझं महानगर आणि साप्ताहिक सकाळ मधलं लेखन मला या दृष्टीने मोठ्या लेखांपेक्षाही अधिक आवडायचं. अशा या समीक्षेची माझी तीन पुस्तकं प्रकाशित झाली. 'फिल्ममेकर्स' आणि 'सिनेमॅटीक'मधे मोठे लेख, तर महानगरमधे येणार््या एका स्तंभाचं पुस्तकरुप असणारं 'चौकटीबाहेरचा सिनेमा'. तरीही, पुस्तकरुपात प्रकाशित नसलेलं बरच आहे.

माझ्या या लिखाणाला खूप चांगला प्रतिसाद मिळाला. मॅजेस्टीक आणि अक्षर सारख्या चांगल्या प्रकाशनांनी जिव्हाळ्याने काढल्याचा फायदाही झाला. वृत्तसमीक्षा आणि सदरलेखन  विशेषतः तरुण वर्गाला खूप आवडलं. ते माझ्यापर्यंत पोचलं, ते मात्र नंतर लिखाण ब्लाॅगवर यायला लागलं त्या सुमारास. ब्लाॅग, फेसबुक, याला बरेच जण रिकामपणचा उद्योग समजले, तरी मला तसं वाटत नाही. लिहीणारा आणि वाचणारे, यांच्यात संवाद घडायचा, तर ही माध्यमं फार उत्तम आहेत. अर्थात, त्या वापरावरही नियंत्रण हवं.

मी आमच्या घरच्या प्रोजेक्ट्समुळे , मग ती नाटकं ,चित्रमालिका असोत, किंवा गेल्या वर्षी नॅशनल अवाॅर्ड मिळालेला इन्वेस्टमेन्ट चित्रपट असो, समीक्षेकडे केवळ प्रेक्षकांच्या खुर्चीतून पाहू शकत नाही. तसा मी कुंपणावर बसलेला समीक्षक आहे असं म्हणता येईल. चित्रपटांकडे दोन्ही बाजूने पाहाणारा, पण तरीही प्रॅक्टिकल प्राॅब्लेम्स हा दर्जा घसरण्याचा एक्स्क्यूज न मानू शकणारा. पपा असते, तर त्यांच्या मार्गदर्शनाने माझ्या लिहीण्याच्या प्रकारात काही फरक पडला असता का? तसं नाही वाटत.
आपल्याकडे गंभीरपणे लिहिण्यात, मग ते कोणत्याही प्रकारचं असो, एक मोठी अडचण असते, ती म्हणजे अर्थकारण. त्यामुळे पूर्णवेळ लिहीणं हे अनेक लेखकांना शक्य होत नाही. माझ्या स्वतःच्या वडीलांनी त्यांच्या विपुल लिखाणातून अन खासकरुन नाट्यलेखनातून हे करुन दाखवलं. मला त्या प्रमाणात न लिहीताही हवा तेव्हा, हवा तितका वेळ उपलब्ध करुन देता येतो तो मात्र पल्लवीमुळे. घराची थेट जबाबदारी तिने उचलल्याने, माझ्या वेळाचा मुक्त वापर करणं मला शक्य तरी होतं. तिने स्वतःहून हे ठरवलं नसतं, तर मी सध्या करतो त्याच्या अर्ध्या प्रमाणातही काम करु शकलो असतो का, ही शंकाच आहे. आणि ही महत्वाची गोष्ट करुनही ती घरच्या प्रोजेक्ट्समधेही गुंतलेली असतेच. अगदी लिहीलेल्या गोष्टींवर चर्चा करण्यापासून ते निर्मितीत सक्रीय सहभाग घेण्यापर्यंत अनेक बाबतीत.
मला माझ्या लिहिण्यात, किंवा एकूणच, एक गोष्ट नेहमी जाणवते, की काम डोक्यावर दिलं, आणि डेडलाईन दिली, तर ते होतं, अन्यथा होण्याची गॅरेन्टी नाही. बहुधा त्यामुळेच, अनेक वर्ष डोक्यात असूनही , कोणी डेडलाईन न दिल्याने मी क्रिएटीव रायटींगचं मनावर घेतलं नाही. बाबांप्रमाणेच माझी बहीण सुप्रिया लिहीत होतीच. आता कोणी लिहीण्याबद्दल विचारलं, तर सुप्रियाने आणि मी , ललित आणि समीक्षा अशी डिपार्टमेन्ट वाटून घेतल्याचं मी सांगायला लागलो होतो. पण ते सांगण्यापुरतं. आपणही लिहून पाहावं असा विचार डोक्यात यायला लागला होता. त्याला मुहूर्त मिळाला, तो इन्वेस्टमेन्ट नंतरच्या काळात मोकळा वेळ असताना.
या वेळी मी दोनतीन दिवस बसून एक कथा लिहून काढली. काहीशी सेमी आॅटोबायग्राफिकल पण तपशील हा मुद्दा नव्हता. मुद्दा होता, तो मला माझ्या आजूबाजूचा आजचा  बदलता मध्यमवर्ग जसा दिसतोय तसा मांडायचा होता, हा. मी इंग्रजीच्या तुलनेत मराठी कमी वाचत असल्याने, मला आजच्या साहित्यात या वर्गाबद्दल कसं, काय लिखाण झालय याची कल्पना नव्हती. त्यामुळे आपल्याला जे दिसतय ते मांडून पाहू अशी कल्पना होती. एक कथा पूर्ण होताच तिला जोडणार््या इतर कथाही दिसायला लागल्या आणि कथा-कादंबरीच्या मधल्या फाॅर्ममधलं काही डोळ्यासमोर आलं. हे लिखाण 'अनुभव' मासिकाने कथामालिकेच्या स्वरुपात प्रकाशित केलं आणि  समकालीन प्रकाशनाने ते नुकतंच  ' खिडक्या अर्ध्या उघड्या', नावाने पुस्तकरुपात प्रसिध्द केलंय.
सध्या मिळणारा प्रतिसाद ललित लेखन पुढे चालू ठेवावं असं वाटायला लावणारा आहे. साहित्यिक आणि समीक्षकाकडून ते चांगलं रिसीव्ह होतय, पण त्याहीपेक्षा आनंदाची गोष्ट म्हणजे साधा वाचकही त्यातल्या प्रयोगाबियोगाचा विचार न करताही ते आहे तसं वाचून पाहातोय आणि त्याला ते आहे तसं आवडतंय. त्या आनंदात मी नवीन काही लिहायला घेतलंही आहे.
पुढे काय करावं हे निश्चित नाही, पण निश्चित कशाला असायला हवं. या दोन्ही प्रकारातलं लेखन सुरु ठेवून पाहू पुढे आणखी काय नवीन करता येतं ते !


- गणेश मतकरी

Read more...

हैदर- अस्वस्थ व्हा !

>> Saturday, October 4, 2014



दर्जातलं सातत्य, या एका पातळीवर पाहायचं, तरी विशाल भारद्वाजची शेक्सपिअर चित्रत्रयी थक्क करुन सोडणारी आहे. शेक्सपिअरमधे मुळात व्यावसायिक वळणाचं नाट्य पुरेपूर असलं, तरी तो रुपांतरीत करायला सोपा अजिबातच नाही. त्याच्या नाटकांमधले तपशील, रचनेचे बारकावे, व्यक्तित्रणावरची हुकूमत आणि त्याच्या शोकांतिकांमधे अधिक जाणवणारी, पण सर्वच नाटकात असणारी गुंतवून ठेवणारी कथनशैली या सगळ्याला न्याय देणं सोपं नाही. आॅर्सन वेल्स पासून राल्फ फाईन्स पर्यंत आणि सर लाॅरेन्स आॅलिविएपासून इथन हाॅकपर्यंत  जगभरातल्या अनेक मोठ्या दिग्दर्शकांनी आणि नटांनी आजवर नाटक आणि चित्रपट या दोन्ही माध्यमांमधे शेक्सपिअर समर्थपणे उभा केला आहे. विशाल भारद्वाजचे मकबूल, ओंकारा आणि आता हैदर हे मॅकबेथ, आॅथेल्लो आणि हॅम्लेट या तीन सुप्रसिध्द शोकांतिकांची रुपांतरं मांडणारे चित्रपट, या चांगल्या रुपांतरांत सहजच घेता येतील.
सध्याच्या नव्या हिंदी सिनेमातलं भारद्वाज हे अपवादात्मक नाव आहे.या मंडळींमधल्या बहुतेकांचा हेतू हा काहीशा व्यक्तीगत, गंभीर पण मिनिमल स्वरुपाच्या गोष्टी सांगण्याचा आहे. याऊलट भारद्वाजचे चित्रपट भव्य आणि अभिजात वळणाचे असून प्रयाेगशीलदेखील आहेत. मोठे स्टार्स, नाट्यपूर्ण कथानकं, वादग्रस्त विषय असं सारं असूनही ते कधीही व्यावसायिकतेला वाहिलेले दिसत नाहीत. कलाकृतीचा विचार प्रथम आणि आस्वादकाचा दुय्यम असा या खऱ्या कलावंताचा दृष्टीकोन आहे.
जर भारद्वाजच्या चित्रत्रयीत दर्जात्मक क्रम लावायचा तर मी हैदरला इतर दोन चित्रपटांच्या मधे ठेवेन. ओंकाराचा नंबर सर्वात वर लावीन. याला उघड कारण रसास्वादाची क्षमता हे आहे. ओंकारा ही आॅथेल्लोचं यथार्थ रुपांतर तर होताच वर तो सर्वांना सरसकट आवडेलसा व्यावसायिक चित्रपट होता. गाणी म्हणा, परिचित रुपातले आवडणारे परफाॅर्मन्स, सैफची ( त्याला भलता आत्मविश्वास देऊन गेलेली ) नकारात्मक भूमिका असे सर्वसामान्य प्रेक्षकाला आवडतीलसे घटक असूनही ते उत्तम रुपांतर होतं. इतर दोघांचं वळण हे तितकं व्यावसायिक नाही. हैदर बाबत बोलायचं तर त्याचं काहीसं अव्यावसायिक असणं हे हॅम्लेटशीच जोडलेलं आहे. हॅम्लेट करायला तितका सोपा नाही कारण मुळात ही तशी पॅसिव्ह व्यक्तिरेखा आहे. तो नायक आहे, भला माणूस आहे, पण स्वत:हून तो काही करु पहात नाही. कोणीतरी सांगणं, परिस्थितीने नाईलाज करणं या गोष्टी त्याला काही करायला भाग पाडतात. दुसरं म्हणजे प्रत्यक्ष घटनांपेक्षा मानसिक द्वंद्व हा इथला महत्वाचा भाग आहे. आपल्याकडल्या नायकांना सामान्यत: प्रोअॅक्टीव गोष्टी जमतात आणि प्रेक्षकांनाही तीच अपेक्षा असते. नायकाने चार लोकाना बडवून काढलं की आपण खूष होतो. तो आपल्या कृतीच्या योग्यायोग्यतेचा विचार करायला लागणं आपल्याला झेपत नाही. त्यामुळे हैदरचं खरं आव्हान आहे ते हा असा ( टोकाचा) विचारी नायक आपल्यापुढे शक्य तितक्या प्रामाणिकपणे आणणं हे.

दुसरं, आणि तितकच मोठं आव्हान आहे ते विशाल भारद्वाजने निवडलेली गडद पार्श्वभूमी. नव्वदच्या दशकातलं काश्मीर आणि त्याची दुभंगलेली अवस्था ही शक्य तितकी खरी उतरवण्यासाठी भारद्वाजने पत्रकार पीर यांची मदत घेऊन शक्य तितकं अस्सल चित्रण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या पार्श्वभूमीचा विशेष हा, की ती हैदरच्या मनातल्या गोंधळाला एक वेगळा पैलू देते. काश्मीरच्या जनतेचं कोण आपला नं कोण परका या गोंधळात अडकणं, हे हैदरच्या आपल्याच लोकांनी केलेल्या विश्वासघाताचं आणखी एक रुप ठरतं आणि चित्रपटाचा आशय विस्तारतो.
हैदरची गोष्ट बहुतेकाना परिचित असावी, अर्थात हॅम्लेट माहीत असल्यास. इथला हैदर ( शाहीद कपूर) आपल्या दहशतीच्या छायेतल्या गावी परततो तेव्हा त्याला कळतं की त्याच्या डाॅक्टर वडिलांना दहशतवाद्यांना मदत केल्याच्या आरोपावरुन भारतीय सेनेने पकडून नेलय. अशातच तो आपल्या आईला ( तबू ) काकाबरोबर ( के के ) नको इतक्या जवळकीने वागताना पाहातो आणि विश्वासघाताच्या जाणीवेने त्रस्त होतो. वेडापिसा होऊन आपल्या वडिलांचा शोध घेणाऱ्या हैदरला  आपल्या पत्रकार मैत्रिणीच्या ( श्रध्दा कपूर , त्यातल्यात्यात बेताचा अभिनय) मार्फत एक निरोप मिळतो आणि पित्याच्या मृत्यूला काका कारणीभूत असल्याचं लक्षात येतं. सूडाच्या भावनेने पेटलेला हैदर बदला तर घ्यायचं ठरवतो, पण त्याची मनोवस्थाच त्याला दगा देणार अशी चिन्ह दिसायला लागतात.
हॅम्लेटचं नाव जगातल्या अशा मोजक्या क्लासिक्समधे घेता येईल ज्यांचे अनेक तपशील, ती न वाचणाऱ्या पहाणाऱ्यांनाही माहीत आहेत. रुपांतरांमधून, वेळोवेळी इतरांनी वापरलेल्या संदर्भांमधून आणि एकूण लोकप्रियतेमधून ती सर्वांपर्यंत पोचलेली आहे. ' टु बी आॅर नाॅट टु बी' हे स्वगत आणि हॅम्लेटची हातात कवटी धरलेली मूर्ती तर प्रसिध्द आहेच, वर त्यातला नाटकाचा प्रसंग, हॅम्लेटच्या बापाचं भूत अशा गोष्टी आपल्याला माहीत आहेत. यातल्या बहुतेक गोष्टी, चित्रपटाचा वास्तव पार्श्वभूमीचा धागा शाबूत ठेवत आणण्याचा यशस्वी प्रयत्न लेखन/ दिग्दर्शनात दिसतो. बापाच्या भूतासाठी काढलेली पळवाट तर फारच जमलेली आहे आणि प्रथमदर्शनी तिने दचकवलं तरी पुढे ती अधिकाधिक योग्य वाटत जाते. नाटकाची जागा घेणारं 'बिस्मिल' हे गाणं बाॅलिवुड परंपरेत चपखल बसतं हा त्याचा विशेष आहे तसंच मर्यादाही. विशेष अशासाठी , की गाणं आणि सादरीकरण दोन्हीतही ते उत्तम आहे आणि मूळ प्रसंगाचा परिणाम ते साधू शकतं. मर्यादा अशासाठी की एरवीच्या वास्तव प्रकृतीबरोबर हे ( किंवा टु बी आॅर नाॅट टु बी ची रस्त्यातली आवृत्ती देखील) तितकं जात नाही. आणि ज्यांनी कर्ज किंवा ओम शांती ओम पाहिलेत त्याना हे गाणं सहजच त्या दोन चित्रपटांतल्या अशाच प्रसंगांची आठवण करुन देतं.
प्रसंगांप्रमाणेच व्यक्तिरेखांचही इथलं रुपांतर चोख आहे. गर्टरुड ( आई ) आणि क्लाॅडीअस ( काका) पासून रोझान्क्रान्झ आणि गिल्डनस्टर्न ( दोन सलमान ) पर्यंत सर्व महत्वाच्या व्यक्तिरेखाना इथे समांतर पात्रयोजना आहे. बदललेल्या आशयस्वरुपामुळे घटनांच्या कालावधीत थोडं पुढेमागे करण्यात आलय, पण शब्दश: रुपांतर हे इथे अभिप्रेत नाही. या तिन्ही चित्रपटांत मूळ कलाकृतीला नव्या संदर्भांमधे बसवण्यात आलय आणि ते करायचं तर तर असे काही बदल आवश्यक आहेत.
काही जणांना चित्रपटाचा पूर्वार्ध हा संथ वाटतो आणि तो तसा आहे देखील. बरेच बाॅलिवुड चित्रपट कथेत शिरताच घटना घडवायला सुरुवात करुन वेगाचा आभास आणतात कारण सामान्य व्यावसायिक प्रवृत्तीच्या हिंदी चित्रपटांना काॅन्टेक्स्ट आवश्यक नसतो. त्या कथा कुठेही कशाही घडू शकतात. शिवाय घटना घडवणं ,एका पाॅइन्टपासून दुसऱ्यापर्यंत प्रवास करणं , हे प्रमुख सूत्र असतं. तसं इथे करणं शक्य नाही  कारण हैदरने तसं करणं हे त्याच्या मूळ प्रकृतीलाच इजा पोचवणारं ठरलं असतं. इथला पहिला भाग हा पार्श्वभूमी उलगडणं आणि त्या पार्श्वभूमीचं हैदरच्या मनोव्यापारांशी समांतर असणं स्पष्ट करतो. हे पटेलसं करायचं तर वेळ हा लागणार. ज्यांना तो घालवण्याची इच्छा नसेल त्यांनी आपण कोणते चित्रपट काय हेतूने पाहातो यावर पुनर्विचार करणं आवश्यक आहे.
शाहीद कपूर आणि तबू, या दोघांचा हा चित्रपट आहे. लांबी पाहिली तर शाहीदचा, पण तबूशिवाय त्याचा तोल राहाणार नाही. श्रध्दा कपूर वगळता, बाकी सहाय्यक नटसंचही चांगला आहे, पण तो कायम दुय्यमच राहातो. शाहीद चांगला अभिनेता असून त्याला रोमान्स आणि विनोदावर फुकट घालवलं जातं हे आपण जाणतोच.भारद्वाजच्या कमीने मधे शाहीद होता पण ती भूमिका इतकी लक्षवेधी नव्हती. हैदरमधली आहे. लंगडा त्यागीने जशी सैफच्या कारकिर्दीला वेगळी दिशा दिली तशी हैदर शाहीद कपूरच्या कारकिर्दीला देण्याची शक्यता दिसते.
हैदरचा शेवट हा भारतीय प्रेक्षकाची परीक्षा घेणारा आहे. तो सुखांत तर नाहीच , वर वैयक्तिक विध्वंसाची नवी गणितं मांडणारा आहे. बाॅलिवुड वळणाचे शेवट आपण बाजूलाच ठेवू, पण नव्या वळणाच्या गँग्ज ऑफ वसेपूर सारख्या चित्रपटाच्या शोकांतातही एक प्रकारचा विजय गृहीत धरलेला आहे. हैदरमधे या प्रकारचं समाधान नाही. प्रेक्षकाचं अस्वस्थ होणं ,ही यावर संभवणारी त्यातल्यात्यात संयत प्रतिक्रिया. ही कितीही टोकाला जाऊ शकते. पण चित्रपटाने अस्वस्थ करणं, विचार करायला लावणं यात वाईट काय आहे ? वेगळा अनुभव देण्याची खरोखर क्षमता असणारे चित्रपट क्वचित मिळतात. मग जेव्हा ते येतात, तेव्हा त्या अनुभवाला नाकं नं मुरडता सामोरं जाण्याची तयारी ठेवली पाहीजे. तेव्हा पहा आणि अस्वस्थ व्हा. सततच्या कृत्रिम आनंदावर हादेखील उतारा ठरु शकेल.

- -ganesh matkari

Read more...

चित्रपट रसास्वादाची गरज

>> Sunday, August 17, 2014


आपल्याकडे आस्वाद या गोष्टीला तशीही फार कमी किंमत आहे, मग तो चित्रपटांचाच असं नाही. माझ्या मते आपल्याला साहित्य, कला या  सर्वच प्रांतात महत्व वाटतं, ते समजून घेण्यापेक्षा मत देण्याला. चित्रपटात ते जरा जास्त प्रमाणात आहे इतकंच. आणि एका परीने ते साहजिकच आहे.
लहानपणापासून आपल्यासमोर साहित्य आणि एकूण कलांना सादर केलं जातं ते काहीशा गांभीर्याने, तेही मोठे लेखक, कलावंत यांच्या जुजबी माहितीसह. शाळांमधून या विषयांना मान असतो. हे सारं कोणत्या का मार्गाने होईना पण आपल्या संस्कृतीशी संबंधित आहे असं वलय या विषयांभोवती असतं. साहित्यात गोष्टीही सांगितल्या जात असल्या तरी पालकांच्या मनातला काही साहित्यकृतींचा, साहित्यिकांविषयीचा आदर कुठेतरी मुलांपर्यंत पोचतो. तीच गोष्ट काही प्रमाणात कलेची. विरंगुळ्यापेक्षा तंत्रासाठी, चित्रकाराच्या, शिल्पकाराच्या नावासाठी या कलाकृती पाहिल्या जातात. त्यांना महत्व दिलं जातं. चित्रपटांचं असं होत नाही.
घरात पहिल्यापासूनच आपल्याला शिकवणी मिळते की हे सारं करमणुकीसाठी आहे, खरं तर ते नं पाहाता अभ्यासच केलेला बरा. चित्रपट ही कलाही असली तरी त्यातल्या खर््या मास्टर्सच्या कलाकृती आपल्यापर्यंत पोचत नाहीत आणि चित्रपटगृहात दिसणारं सारंच एका पठडीचं असतं. त्यावर चर्चा होत नाही, गप्पा होतात. मतं व्यक्त केली जात नाहीत, शेरेबाजी केली जाते. त्यासंबंधी समीक्षा वाचली जात नाही, गाॅसिप वाचला जातो.
 या परिस्थितीत चांगले चित्रपट पाहण्याची शिस्त तयार होणार कशी?अन ती तयार झाली नाही तर चांगला प्रेक्षक तयार होणार कसा? आणि प्रेक्षकच बनला नाही, तर त्याला पाहाण्यासाठी चित्रपट निर्माण करणार कोण ? सध्या आपल्याकडलं एकूण आणि खासकरुन मराठी चित्रपटांचं वातावरण पाहिलं तर दिसतं, की आज आपल्याकडे चांगला चित्रपट कोणता याविषयीही काही प्रमाणात संभ्रम आहे. काहींच्या मते केवळ गंभीर वा सामाजिक समस्या मांडणारा चित्रपटच खरा आणि व्यावसायिक चित्रपट टाकाऊ तर काही जण ब्लाॅकबस्टरच्या प्रेमात राहून कोणत्याही वेगळ्या प्रयत्नाला शिव्या देणारे. खरं तर असा सरसकट 'सब घोडे बारा टक्के' करणारा दृष्टीकोनच चुकीचा आहे. चित्रपट चांगला का वाईट, हे तो कोणत्या प्रेक्षकाला डोळ्यासमोर ठेवून केलाय यावर ठरत नाही, त्याचा विषय गंभीर का विनोदी यावर ठरत नाही, तो तिकीट खिडकीवर चालला का पडला यावर ठरत नाही. ते ठरवण्यासाठी तुमची चित्रपटाकडे पाहाण्याची एक दृष्टी तयार व्हावी लागते.
चित्रपटाकडे करमणूक म्हणून पाहाण्यात काहीच हरकत नाही , पण करमणूकीची व्याख्या आपण काय करतो याचाही विचार हवा. केवळ पारंपारिक मेलोड्रामा, हाणामार््या वा खुर्चीतून पाडणारा विनोद हीच करमणूक नव्हे. चित्रपटाने तुम्हाला त्याच्या कथानकात अडकवणं, गुंतवणं हीदेखील करमणूकच झाली. मग त्यासाठी  चित्रपट वरवरच्या ढोबळ पारंपारिक युक्त्या वापरो वा नवीनच एखाद्या मार्गाने तुम्हाला आकर्षित करो. त्यातून करमणूक व्हावी हे मान्य केलं, तरी चित्रपटाचा आस्वाद केवळ  गोष्ट समजून घेण्यात, संवादांना दाद देण्यात, वा एखाद्या तयारीच्या नायकाचा़ अभिनय पाहाण्यात संपत नाही. ती तर सुरुवात असते. आपण जितकं खोलवर पाहू तितक्या अधिक गोष्टी आपल्यापर्यंत पोचतात. कधी वरवर कथेत वाहवत जाताना न समजून आलेल्या दिग्दर्शन , छायाचित्रण, संकलनासारख्या गोष्टींचं निरीक्षण आपल्याला माध्यमाचं नवं आकलन करुन देतं,  कधी आशयाचा एखादा छुपा पैलू आपल्याला नव्याने दिसून येतो, तर कधी या चित्रकर्त्याच्या इतर कामाबरोबर घातलेली सांगड आपल्यासाठी चित्रपटाचा वेगळाच अर्थ लावून जाते. अर्थातच हे सारं केवळ तुम्ही ठरवून होत नाही, होणार नाही. त्यासाठी निश्चित प्रयत्न होणं आवश्यक आहे.
गेल्या दहा वर्षांमधे मराठी चित्रपटांनी घेतलेली झेप ही लक्षणीय आहे. मात्र आज आपण ज्या पातळीला आहोत त्याहून वर जायचं, वा त्याच पातळीला राहायचं तरीही केवळ आपले निर्माता दिग्दर्शक तयारीचे असून भागणार नाही. त्यांची तयारी हवीच , पण त्यांच्या कामाला योग्य तो प्रतिसाद आपल्या प्रेक्षकांकडून मिळायला हवा. तो मिळायचा तर प्रेक्षकाने आपली दृष्टी तयार करायला हवी.
म्हंटलं तर हे कठीण नाही. आज परिस्थिती खूप बदललेली आहे. आपल्याला पाहाण्यासाठी जगभरचा सिनेमा आज उपलब्ध होऊ शकतो. तीच गोष्ट पुस्तकांची. चित्रपटाचा रसास्वाद शिकवणारी उत्तमोत्तम पुस्तकं आज उपलब्ध आहेत. चांगल्या वेबसाईट्स आहेत.  मात्र ही झाली साधनं. नुसती ती असून भागणार नाही. आपल्या बाजूनेही प्रयत्न हवा. केवळ पुस्तकांचा सल्ला आंधळेपणाने न स्वीकारता, किंवा हाताला लागेल तो नवा चित्रपट केवळ मिळतोय म्हणून डाऊनलोड न करता आज प्रेक्षकाने विचारांची एक दिशा ठरवण्याची गरज वाटते.
मला वाटतं चित्रपटाचा जाणीवपूर्वक रसास्वाद घेणं ही आज काळाची गरज होऊन बसलेली आहे. तिच्याकडे आज केलेलं दुर्लक्ष केवळ आपली प्रेक्षक म्हणून वाढ थांबवणार नाही, तर नव्या प्रयत्नांना मिळणार््या प्रतिसादाला आडकाठी करुन एकूण मराठी चित्रपटउद्योगालाही ते संकटात आणू शकतं.
चित्रपटाचं जाणीवपूर्वक रसास्वाद घेण्याचं कौशल्य ‘चित्रपट रसास्वाद’ शिबिरांतून मिळू शकतं.

मुंबईत प्रभात चित्र मंडळातर्फे असं शिबिर येत्या १८ ते २३ आॅगस्ट दरम्यान पु लं देशपांडे अकॅडमी मधे घेण्यात येणार आहे. त्याच्या अधिक माहितीसाठी ०२२- २४१३१९१८ या दूरध्वनी क्रमांकावर संपर्क करावा.
त्याखेरीज राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय व फेडरेशन ऑफ फिल्म सोसायटीजचा महाराष्ट्र चॅप्टर यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘चित्रपट रसास्वादाच्या ‘कार्यशाळा’ घेतल्या जातात. अशीच एक कार्यशाळा येत्या १२ सप्टेंबर ते १८ सप्टेंबर्पयत पुण्यात आयोजित करण्यात आली आहे. www.nfaipune.gov.in या संकेतस्थळावर त्याची अधिक माहिती उपलब्ध आहे.



- गणेश मतकरी

Read more...

लय भारी' च्या निमित्ताने

>> Sunday, July 20, 2014

 गेल्या दहा वर्षांत मराठी चित्रपटांनी भारतीय चित्रपटउद्योगात आपलं स्वतःचं स्थान तयार केलंय. राष्ट्रीय पुरस्कारांमधे लक्षात येण्याजोगा सहभाग, करमणूकीबरोबरच विषयांच्या वेगळेपणाला आणि नवं काही करुन पहाण्याला स्थान, सामाजिक जाणीव, दिग्दर्शकीय दृष्टीकोनाला असणारं महत्व यामुळे प्रादेशिक चित्रपटांमधे  महाराष्ट्राचं नाव सध्या पुढे आहे. बाॅलिवुडच्या अधिक चमकदार, अधिक ग्लॅमरस चित्रपटांच्या बरोबर राहून आपण हे करुन दाखवतोय यामुळे कौतुक अधिक. दुर्दैवाने, अजुनही आपल्या प्रेक्षकांचा दृष्टीकोन बर््याच अंशी पारंपारिक करमणुकीच्या पलीकडे गेलेला नाही. त्यामुळे वेगळ्या चित्रपटांना हवा तितका प्रतिसाद अजुनही मिळत नाही. तरीही आज वेगळ्या वाटेने जाणारा संवेदनशील चित्रपट ( उदा- गाभ्रीचा पाऊस, गंध, विहीर, वास्तुपुरुष) आणि थोडा परिचित ढंगाचा पण चांगली  करमणूक करणारा प्रेक्षकप्रिय चित्रपट ( उदा- बालक पालक,डोंबिवली फास्ट, दे धक्का,यलो) हे दोन प्रवाह पूर्ण मराठी चित्रपटउद्योगाचा तोल राखून आहेत.   आपल्या चित्रपटगृहांमधली निशिकांत कामत दिग्दर्शित आणि रितेश देशमुख अभिनित ' लय भारी'ची ब्लाॅकबस्टर एन्ट्री ही या पार्श्वभूमीवर पाहायला हवी.
 काही चित्रपट क्रिटिक प्रुफ असतात. म्हणजे समीक्षकांच्या मतांचा ते चालण्या न चालण्याशी काहीही संबंध नसतो. त्यांची आधीपासूनच एक हवा असते, प्रेक्षकांना त्याच्याबद्दल उत्साह असतो, निर्मात्यांची भारी ताकद त्यांना शक्य तितक्या अधिक जनतेपर्यंत पोचवायला तयार असते, त्यामुळे चित्रपट कमालीची कमाई करणार हे जणू ठरलेलंच असतं.  ' लय भारी' असा असणार याबद्दल कोणाच्याच मनात शंका नव्हती.
 मला आधीपासूनच या चित्रपटाबद्दल कुतुहल होतं. कारणं दोन. दिग्दर्शक आणि नायक. निशिकांत कामतचे 'डोंबिवली फास्ट' आणि 'मंुबई मेरी जान' मला खूप आवडलेले आणि करायला बर््यापैकी अवघड चित्रपट आहेत. रितेश देशमुखही निःसंशय उत्तम अभिनेता आहे, ज्याचा व्हायला हवा होता तितका आणि तसा वापर तो काम करतो त्या हिंदी चित्रपटांनी आजवर तरी करुन घेतलेला नाही. हे दोघं एकत्र येऊन मराठीत एक चांगला चित्रपट करू पाहातायत ही गोष्ट छानच होती. 'लय भारी' बाबत  एक गोष्ट मुळातच स्पष्ट आहे. ती म्हणजे या चित्रपटाशी संबंधित मंडळींमधल्या कोणाचाही आपण कसं काहीतरी आशयसंपन्न करतोय असं दाखवण्याचा मुळीच दावा नव्हता, नाही. त्यांनी आपली बाजू आधीच स्पष्ट केली होती. त्यांच्या म्हणण्यानुसार हा एक तद्दन व्यावसायिक चित्रपट आहे. जसे हिंदी वा दाक्षिणात्य चित्रपट असतात, त्या वळणाचा. मराठीत तो असण्याचा वेगळेपणा असलाच तर हाच, की हुकूमी मनोरंजनाचं हे टोक आपण याआधी कधीच गाठलं नव्हतं.
खरं पाहाता, चांगल्या व्यावसायिक चित्रपटात वाईट काहीच नाही, मग तो हाॅलिवुडचा असो वा मराठी ! सार््यांनीच आशयघन चित्रपट केले तर ज्याला निव्वळ मनोरंजन हवंय, तो साधासुधा प्रेक्षक काय करेल? या मुद्दयात तथ्य आहे यात शंकाच नाही, पण अनेकदा ते व्यावसायिक चित्रकर्त्यांकडून कन्टेन्ट बेस्ड चित्रपटांच्या विरोधात, आणि सामान्य चित्रपटांना जस्टीफाय करण्यासाठी वापरलं जातं, जे योग्य नाही. दुसरा एक मुद्दा म्हणजे तद्दन व्यावसायिक चित्रपटांच्या बळावरच निर्माते म्हणा, दिग्दर्शक म्हणा, अधिक प्रायोगिक प्रयत्नांना पोसू शकतात. हेही मान्य. पण मनोरंजनाच्याही पातळ्या असतात, आणि कोणता चित्रपट कोणत्या पातळीवर उभा आहे, याने फरक पडतो. सर्व व्यावसायिक चित्रपटांना सरसकट एक न्याय लावता येत नाही. त्याशिवाय खरोखर किती व्यावसायिक निर्माते यशस्वी चित्रपटांच्या जोडीला  वेगळ्या प्रयोगांना थारा देतात हाही संशोधनाचा भाग. फँड्री, हा अलीकडचा एक चांगला अपवाद.
मुळात रंजनवादी चित्रपटांना विरोध कोणाचाच नाही, प्रेक्षकांप्रमाणेच समीक्षकही ते आनंदाने पाहातात. माझ्या स्वतःच्या खास आवडत्या चित्रपटांमधे 'स्टार वाॅर्स'पासून 'अंदाज अपना अपना' पर्यंत आणि 'ओम शांती ओम' पासून 'संत तुकाराम' पर्यंत अनेक उत्तम व्यावसायिक चित्रपटांची नावं आहेत. मात्र विशिष्ट प्रेक्षकवर्गाची करमणुक यापलीकडे जाऊनही चांगल्या व्यावसायिक चित्रपटाच्या दर्जाचे काही निकष असायला हवेत. सर्वात महत्वाचं म्हणजे कोणत्याही हिशेबात, गणितात , वर्गात न बसता, त्याचं एक चांगला चित्रपट म्हणून काही स्थान असायला हवं. आणि ' लय भारी ' तसा सहज असू शकला असता.
'लय भारी' मधे मला खटकलेली गोष्ट ही, की तो पाहाताना  गणित मांडून केल्याचा भास होतो. अमुक दर्जाचा दिग्दर्शक, अमुक दर्जाचा स्टार, अमुक हिंदी चित्रपटांमधे हिट झालेली फाॅर्म्युला गोष्ट ( प्रमुख पात्राचं एका रुपात नष्ट होऊन दुसर््या रुपात अवतरणं हा प्रकार केवळ राकेश रोशनच्याही चित्रपटात नित्यनेमाने असतो. 'खून भरी माँग' पासून 'कहो ना प्यार है' पर्यंत मुबलक उदाहरणं. शिवाय इतर दिग्दर्शकांचे सिनेमे वेगळेच) , गाण्यांच्या ठरलेल्या जागा आणि प्रकार, धार्मिक घटकांचा लोकप्रिय वापर, विनोदा पासून हाणामार््यांपर्यंत नेहमीचा मसाला, वगैरे. स्वतंत्रपणे यात आक्षेप घेण्यासारखं काही नाही. मात्र चांगला चित्रपट नेहमीची गोष्ट सांगतानाही आपल्यापुढे काही नवं मांडत असल्याचा आभास निर्माण करेल, आपल्याला गुंतवून ठेवेल, पुढे काय होणार याविषयी कुतुहल निर्माण करेलशी अपेक्षा असते. ते 'लय भारी' करत नाही. हाताशी उत्तम कलावंत, तंत्रज्ञ असूनही नाही.  किंबहुना ते करण्याची त्याला गरज वाटत नसावी. नेहमीचा लोकप्रिय आणि हमखास यशस्वी मसाला देणं ही त्याने स्वतःपुढे घातलेली मर्यादा आहे, जो तो सफाईदारपणे देतो. त्या पातळीवर तो यशस्वी आहेच. जर आपण त्याच्याकडून जास्त अपेक्षा करत असलो, तर ती आपली चूक, त्याची नाही.
चित्रपटात काही नवीन नसलं तरी सारेच संबंधित लोक आपापल्या कामात हुशार असल्याने, आणि निर्मिती मूल्य अ दर्जाची असल्याने एका काॅम्पीटन्सी लेव्हलवर आपण तो पाहू शकतोच. कामत आणि देशमुख यांचा वाटा महत्वाचा, पण इतरही. गाणी, साऊन्डट्रॅक, अभिनय या सर्वच बाबतीत कलावंत आणि बाकी टीम हुशार आहे. मात्र त्यांच्या परफाॅर्मन्सवरही निश्चितपणे काहीच नं सांगू पाहाणार््या  संहितेच्या मर्यादा पडतात.
 लय भारी यशस्वी झाला- होणारच होता, त्याबद्दल मला फार काही म्हणायचं नाही. माझ्यापुढला प्रश्न आहे तो वेगळाच. या चित्रपटाने जर हे सिध्द केलं, की प्रेक्षकाला नवं काही न देता, वा तसा आभासही निर्माण न करता, केवळ आॅटोपायलटवर बनवलेल्या चित्रपटाचं स्वागत आपला प्रेक्षक नव्याने केलेल्या कोणत्याही प्रयत्नापेक्षा अधिक जोरात करतो, तर हा यशस्वी मराठी चित्रपट बनवण्याचा मापदंड ठरणार नाही का? असं झालं तर आजच्या  मराठी चित्रपटसृष्टीवर त्याचा कोणता परिणाम होईल?
गेल्या काही वर्षात मराठीत अनेक व्यावसायिक चित्रपट आलेले आहेत आणि त्यांनी बर््यापैकी व्यवसायही केला आहे. स्वतः निशिकांत कामत, राजीव पाटील, रवी जाधव, सतीश राजवाडे, महेश मांजरेकर, संतोष मांजरेकर या आणि इतरही अनेक दिग्दर्शकांनी असा मराठी व्यावसायिक चित्रपट उभा केलाय, जो रंजनमूल्य असणारा असेल, व्यावसायिक चौकटीतला असेल, पण थेट हिंदीची नक्कल करणारा किंवा प्रेक्षकाला हातचा धरणारा नसेल. तो प्रेक्षकाला कसं गुंतवायचं याचा दर वेळी नव्याने विचार करेल. डोळे मिटून फाॅर्म्युला अप्लाय करणार नाही. स्वतः रितेश देशमुखची निर्मिती असणारे 'बालक पालक' आणि 'यलो' देखील या चांगल्या व्यावसायिक चित्रपटांमधलेच मानायला हवेत.
लय भारी'  हा सारा प्रयत्नच अनावश्यक ठरवेल, अशी शक्यता आहे. आता पुढे या चित्रपटाचे जे काॅपीकॅट्स येतील त्यांना अशी मेहनत करण्याची गरजच वाटणार नाही. त्यांना काय करायचं हे आधीच माहीतेय. उगाच नावीन्य, कलात्मक मांडणी, निवेदनशैली, या अनावश्यक गोष्टींचा विचार करण्यात वेळ फुकट का घालवा?
दुसरी भीती आहे ती याहूनही थोडी अधिक गंभीर.
चित्रपट निर्मिती हा अखेर व्यवसाय असल्याने आर्थिक यश हे महत्वाचं आहेच, त्यात वाद नाही. पण त्यासाठी काय किंमत मोजली जाऊ शकते? यापूर्वी सोप्या फाॅर्म्युलाच्या मागे धावून चित्रपटउद्योग धोक्यात आलेला मराठी चित्रपटसृष्टीने दोन वेळा पाहिला आहे. आधी तमाशापटांच्या काळात, आणि पुढे विनोदी चित्रपटांच्या लाटेत. हे सारं मागे टाकून गेल्या दहा वर्षात आपण मराठी चित्रपटसृष्टी नव्याने उभी केलीय.  आता जर हिंदी/दाक्षिणात्य मेलोड्रामाची अशीच एखादी लाट आली तर हे सारं धुवून निघायला वेळ लागणार नाही.  मग आज असलेली मराठी चित्रपटाची नवी ओळख ,वेगळं स्थान या सगळ्याचं काय होणार? की तात्पुरत्या व्यावसायिक यशापलीकडे या सार््याची किंमत गौण आहे?
 सामान्यतः एखादा चित्रपट चालला वा पडला याने चित्रपटसृष्टीला फरक पडत नाही. पण जर त्या चित्रपटाचं भवितव्य हे अनेक चित्रपटांबरोबर जोडलं जाण्याची शक्यता असेल, तर विचार व्हायला हवा. कारण मग  प्रश्न म्हातारी मेल्याचं दुःख करुन संपत नाही, काळ सोकावण्याच्या शक्यतेकडे निर्देश हा करावाच लागतो.
- गणेश मतकरी

Read more...

लय भारी- मराठीतला हिंदी चित्रपट

>> Monday, July 14, 2014


गेल्या आठवड्यात मी एका चॅनलच्या साईटवर सादर केलेला निशिकांत कामत दिग्दर्शित, रितेश देशमुख अभिनित लय भारीचा रिव्ह्यू पाहिला आणि खालच्या कमेन्ट्स पाहून हादरलो. रिव्ह्यू अतिशय बॅलन्स्ड होता. कुठेही सिनेमाला मुद्दाम खाली ओढण्याचा प्रयत्न नव्हता. चित्रपटाचे चांगले आणि वाईट असे दोन्ही मुद्दे त्यात नीट मांडले होते. वर स्टार देताना थोडं चांगल्या मुद्द्यांकडे झुकून तीन स्टार दिले होते. असं असतानाही, कमेन्ट करणार््या जवळपास सर्वांनी रिव्ह्यू, तो देणारा समीक्षक आणि चॅनल या सर्वांना अतिशय वाईट शब्दात संबोधलं होतं. शिव्याच दिल्या होत्या म्हणा ना !

 याला माझी पहिली रिअॅक्शन होती ती ही, की जर सामान्य प्रेक्षकाना प्रामाणिक समीक्षेची हीच किंमत असेल, तर उगाच ती करुन वेळ फुकट घालवण्यात काय अर्थ आहे? दुसरा प्रश्न हा की हे , अशा कमेन्ट करणारे लोक कोण आहेत? यांना खरोखर अगदी सोप्या शब्दात केलेलं चित्रपटाबद्दलचं विवेचनही समजत नाही आहे? का या लोकांची काही दैवतं या चित्रपटाशी संबंधित असल्याने त्यांना या दैवतांनी केलेली कोणतीही गोष्ट केवळ डोक्यावर घेण्यासारखीच वाटते? का मराठी चित्रपट थोडाफार त्यांच्या आवडत्या हिंदी चित्रपटाकडे जाण्याचा प्रयत्न इथे करताना दिसत असल्याने त्या मार्गात कोणतीही आडकाठी त्यांना नको आहे? जे असेल ते असो, ही मनोवृत्ती फार काळजीचं कारण आहे हे निश्चित.

गेली दहा वर्ष, मराठीत खूप चांगलं काम झालय आणि गेल्या शतकाच्या अखेरीला मृतप्राय मानला जाणारा चित्रपट आज अर्थपूर्ण, आशयघन काही देणारा चित्रपट म्हणून राष्ट्रीय पातळीवर ओळखला जातोय. त्याचबरोबर आपल्या चित्रपटात बर््यापैकी करमणूक करणारी एक व्यावसायिक शाखाही आहे. आणि जोपर्यंत ती चांगली हेल्दी करमणूक करतेय, तोवर तिला आक्षेप घेण्यासारखंही काही नाही. मात्र मला जर आज मराठी चित्रपटांचा  वैशिष्ट्यपूर्ण भाग कोणता विचारलं, तर मी खास प्रादेशिक टच असलेल्या , आशयघन , पुरेशा प्रेक्षक प्रतिसादाला न जुमानता काही नवं सांगू पाहाणार््या चित्रपटाचं नाव घेईन, शंभर कोटी क्लबात घुसण्याच्या नादात बाॅलिवुडची सही सही नक्कल करणार््या चित्रपटांचं नाही. आणि का घ्यावं, ते करणारे आणि आपल्यापेक्षा अधिक मोठ्या बजेटमधे, अधिक मोठे स्टार घेऊन आणि अधिक भव्य परिणाम साधणारे लोक आहेतच की हिंदीत, मग त्याची पुसट झेराॅक्स पुन्हा मराठीत कशाला हवी? त्यापेक्षा व्यावसायिक चित्रपटातही अस्सल मराठी काय करता येईल असा प्रयत्न होण्याची गरज आहे. दैवतांना जर अर्थपूर्ण काही करायचं नसेल तर निदान त्यांनी नव्या प्रकारचा चांगली करमणूक असलेला चित्रपट का करु नये?

या दृष्टीने पाहायचं तर रितेश देशमुखने आधी निर्माण केलेले दोन्ही चित्रपट 'बीपी' आणि 'यलो' हे चांगले आहेत. हे व्यावसायिक प्रयत्न आहेत परंतु हिंदीची नक्कल करण्याचा मोह त्यामधे नाही. उलट काही वेगळं करुन पाहण्याचा प्रयत्न आहे. स्वतः मराठी पडद्यावर  उतरताना मात्र रितेशने ( की त्याच्या सहनिर्मात्यांनी?) कोणतीही रिस्क घ्यायची नाही असंच ठरवलय.

खरं सांगायचं, तर 'लय भारी' बद्दल माझ्या मनात थोडी अढी तयार झाली ती त्याचं नाव एेकूनच. मला नावं चित्रपटाच्या थीमशी जुळणारी असली की आवडतात . स्वतःचं कौतुक करणारी आणि मग कशीतरी चित्रपटाशी जोडलेली नावं मला मुळातच आवडत नाहीत. चित्रपट चांगला असेल तर लोक कौतुक करतीलच, ते करण्यासाठी तुम्हाला शब्दही पुरवण्याची गरज नाही. पण या चित्रपटाने मुळातच शंकेला जागाच ठेवायची नाही असं ठरवलेलं. सर्वच गोष्टी अगोदरच सिध्द हव्यात, उगाच नवं काही करण्याचा प्रयत्न कशाला, हा लय भारीचा मंत्र आहे. त्यामुळे सर्व जमेल तितकं लोकप्रिय उचला आणि चिकटवा, हा पटकथेचा एकच नियम.

चिकटवलेल्या गोष्टी अशा - थ्रिलरला चांगला (आणि हिंदीतही काम केलेला) दिग्दर्शक , मोठा ( हिंदीत काम करणारा) स्टार, हिंदी चित्रपटात राकेश रोशनने लोकप्रिय केलेला ( एका रुपातला नायक- मरुन किंवा अदरवाईज- नव्या रुपात परतण्याचा ) फाॅर्म्युला ,अर्थात तोही हिंदीत लोकप्रिय असलेला; बाॅलिवुड आणि साऊथच्या चित्रपटासारख्या मारामार््या , बाॅलिवुड पध्दतीच्या गाण्यांच्या सिचुएशन्स ( भक्तीगीतापासून, नायिकेने खलनायकाला गुंगवण्यासाठी केलेला नाच, वगैरे), एकूण सारं बाॅलिवुड शैलीतलं. मराठी काय, तर अर्थात भाषा.आणि विठ्ठलाचा संदर्भ घेऊन क्वचित प्रसंगी वापरलेलं वारीचं वातावरण. तेही चिकटवल्यासारखं. बाकी सारं हिंदी. अगदी पाहुणे कलाकारही हिंदीच. या सगळ्यामुळे चित्रपटाचा परिणाम हा अर्थातच एक नेहमीचा मसाला हिंदी व्यावसायिक चित्रपट पाहिल्याचा आहे. इतका पारंपारिक वळणाचा की हिंदीतही हल्ली कोणी इतका टिपीकल चित्रपट करायला धजावू नये. पण आपल्याकडे तयार प्रेक्षक उपलब्ध आहे, जो नव्या मराठी प्रयत्नाची किंमत न ठेवता या जुन्या हिंदी मसाल्याला डोक्यावर घेईल.

गोष्ट परिचित. निंबाळकर घराणं प्रतिष्ठीत, श्रीमंत, पण प्रतापराव निंबाळकर ( उदय टिकेकर)आणि सुमित्रादेवी ( तन्वी आजमी) यांना  मूल नाही. मग नवससायास वगैरे. मग विठ्ठलाच्या कृपेने मूल होतं. हा प्रिन्स( रितेश) प्रिन्स परदेशात गाणी म्हणून मायदेशी परततो आणि वडिलांना हातभार लावणार इतक्यात त्याच्या चुलतभावाच्या ( शरद केळकर) दुष्ट कारवाया सुरु होतात. ज्यानी संपूर्ण निंबाळकर कुटंुबच धोक्यात येतं. मदत मिळते ती बर््यापैकी उशीर झाल्यावर, पण थेट पंढरपुरावरुन.

ज्यांनी 'कस्मे वादे' पासून 'कहो ना प्यार है' पर्यंत मृत नायकाच्या अशक्य पुनरागमनाचे शेकडो चित्रपट पाहिले आहेत, त्यांना अपरिचित असा इथे एकही क्षण नाही. किंबहुना तो नसणं हीच इथली योजना आहे. सार््या यशस्वी चित्रपटांचा अर्क असलेली ही पटकथा आहे. त्यात नवीन काही असेल तरी कसं? पण चित्रकर्त्यांना तेच अपेक्षितदेखील आहे. चित्रपटाचा पहिला भाग थोडा लाइट आहे, म्हणजे विनोद, रोमान्स वगैरे. दुसरा हाणामार््या. पहिला लांबतो, दुसरा त्यामानाने वेगवान आहे. मात्र शेवट ( अनइन्टेन्शनली) गंमतीदार आहे. विठ्ठलाचं रुप असणार््या नायकाच्या हातून तर खलनायक मारायचा नाही, पण तो मरायला तर हवा, शिवाय देवाघरचा न्यायही दाखवायचा. अशा पेचातून मार्ग काढायचा, तर थोडी क्रिएटीव (!?) लिबर्टी हवीच.

चित्रपटात काही नवीन नसलं तरी सारेच संबंधित लोक आपापल्या कामात हुशार असल्याने, आणि निर्मिती मूल्य अ दर्जाची असल्याने एका काॅम्पीटन्सी लेव्हलवर आपण तो पाहू शकतोच. कामत आणि देशमुख यांचा वाटा महत्वाचा, पण इतरही. गाणी, साऊन्डट्रॅक, अभिनय या सर्वच बाबतीत कलावंत आणि बाकी टीम हुशार आहे. मात्र त्यांच्या परफाॅर्मन्सवरही निश्चितपणे संहितेच्या मर्यादा पडतात.

'लय भारी' बाॅक्स आॅफीसवर छान कमवतोय हे आपल्याला माहीतच आहे. त्यामुळे निर्मात्यांनी जे मनाशी ठरवलं, ती योजना अत्यंत यशस्वी ठरली यात वादच नाही. पण प्रश्न हा, की मुळात ही योजनाच का ठरवली गेली. ज्यांच्याकडे कल्पनाशक्ती आहे, साधनं आहेत, पैसा आहे, त्यांनी केवळ पैसा मिळवणे या मर्यादीत महात्वाकांक्षेला धरुन नवनिर्मिती करावी का? आणि उद्या त्यांच्या या यशाला भुलून इतर निर्मातेही याच मार्गावर जायला लागले, आणि आज मराठी चित्रपटाचं राष्ट्रीय पातळीवर असलेलं नाव पुन्हा दिसेनासं झालं, तर त्याला जबाबदार कोण?

- ganesh matkari 

Read more...

  © Blogger template Werd by Ourblogtemplates.com 2009

Back to TOP